Sunday, March 22, 2009

Atheïsme (IV)

Atheïsme als geloof

Hoe vaak krijgen we als christenen niet het vooroordeel om onze oren geslingerd dat het atheïsme en het geloof twee tegengestelde zaken zijn. Geloof is irrationeel en het atheïsme is rationeel. Geloof is voor mensen die in sprookjes geloven, terwijl het atheïsme zich bezig houdt met de 'echte' werkelijkheid. Geloof is voor religie, terwijl atheïsme voor wetenschap is. Als argument wordt dan aangehaald dat het toch vanzelfsprekend is dat je de dingen die je ziet voor waar aanneemt en de dingen die je niet ziet toch vanzelfsprekend minder vanzelfsprekend zijn. Je kunt dan in plaats van God ook wel net zo goed geloven in elfjes, trollen, monsters, reuzen of zelfs het vliegende spaghettimonster. Ze zijn alle niet waarneembaar en dus niet waarschijnlijk.

Als christen begin je als het ware de discussie op achterstand. Je moet niet alleen je standpunt verdedigen maar ook nog eens eerst bewijzen dat het fundament van je standpunt niet irrationeel is. Atheïsten zijn gek op dit vooroordeel omdat het hen een duidelijk voordeel oplevert in hun gevoel van superioriteit en in elke mogelijke discussie met gelovigen.

Vijf argumenten waarom het atheïsme een geloof is

Wat ik hier hoop aan te tonen is dat het atheïsme niet alleen erg pretentieus en voorbarig is in zijn stelling dat het geen geloof is maar ook dat het atheïsme irrationeel is. Atheïsme is een wereldbeeld dat gestoeld is op geloof (niet bewijsbare aannames). Voor dat geloof is bovendien nog veel minder rationele onderbouwing te vinden dan voor andere geloven.

1. De impliciete aanname van het naturalisme
Het probleem bij het atheïstische standpunt is de impliciete aanname van een ander standpunt, nl. dat de natuurlijke werkelijkheid de enige bron van kennis is (naturalisme). Om duidelijk te maken hoe dit werkt een fictief gesprek met een atheïst:

Atheïst: 'De werkelijkheid is onze enige bron van kennis, daarom is het geloof in God irrationeel'.
Skepticus: 'Hoe weet u dat de werkelijkheid onze enige bron van kennis is?'
Atheïst: 'Omdat dit vanzelfsprekend is'.
Skepticus: 'Waarom is dit vanzelfsprekend? Kunt u dit afleiden uit de natuurlijke werkelijkheid?'

Welk antwoord de atheïst nu ook geeft, het komt er altijd op neer dat hij een beroep doet op een niet-materiële aanname die niet noodzakelijk voortvloeit uit de materie. Die aanname verraadt niet alleen een vooroordeel ten gunste van materie, maar is zelf niet-materieel. Dus om de zintuigelijk waarneembare werkelijkheid als uitgangspunt te nemen moet de atheïst eerst niet-zintuigelijk denkwerk verrichten. Zijn naturalistisch standpunt heeft een niet-materialistische basis. In het Engels heet zo'n standpunt 'self-refuting', zelfweerleggend.

2. Empiricisme leidt tot scepticisme
Strikt empiricisme leidt tot scepticisme. Dat was duidelijk te zien bij de radicale empiricist David Hume. Op een gegeven moment kon hij zelfs als filosoof zijn eigen zintuigen niet meer vertrouwen, terwijl hij dat in het dagelijkse leven natuurlijk wel bleef doen. Hij besefte dat het onmogelijk was om absoluut zeker te zijn van de data die wij door onze zintuigen binnen krijgen.

En inderdaad. Deze data worden door allerlei omgevingsfactoren en perceptiefactoren beïnvloed. Bovendien, als je een paard ziet, zie je niet het paard, maar nemen je netvliezen fotonen waar waardoor er een prikkel door zenuwen naar de hersenen worden gebracht alwaar er de illusie van de waarneming van een paard ontstaat. Wij moeten onze zintuigen vertrouwen om normaal door dit leven te komen. Er wordt in de filosofie wel eens gebruik gemaakt van de door Descartes bedachte demon die ons onder controle heeft en ons de illusie geeft dat wij dingen waarnemen. In strikte zin is deze theorie niet te ontkrachten.

Eenzelfde probleem komen wij tegen bij onze ratio. Kunnen wij absoluut zeker weten dat onze ratio klopt? Hoe zouden wij dat moeten doen? We zouden onze logica moeten gebruiken om de logica te bewijzen en daarmee terechtkomen in een cirkelredenering. We kunnen op dit punt dus stellen dat het naturalisme - dat in wezen empiricistisch is - in zijn methode dreigt uit te komen bij scepticisme. Als je alleen zintuigelijke data meeneemt, ga je op een moment twijfelen aan het bestaan van alles. Om verder te kunnen, moet je geloven dat wat je waarneemt er ook daadwerkelijk is. Atheïsme is dus op een heel basale manier op geloof gefundeerd.

3. Immateriële dingen bestaan, ook voor de atheïst
We hebben al gezien dat de atheïst voor zijn keuze voor het zintuigelijke gebruik heeft gemaakt van het niet-zintuigelijke (nl. zijn denkvermogen). Er zijn nog meer immateriële zaken waar de atheïst gebruik van maakt in zijn universum dat met het immateriële niet rekent. Wat te denken van abstracte gedachten als getallen en wiskundige constructies? Wij mogen dan wel denken dat die abstracte zaken - omdat ze aansluiten bij onze materiële werkelijkheid - eigenlijk bij het materiële horen, maar dat is niet zo.

Ik heb in een eerder artikel betoogd dat het atheïstische wereldbeeld geen basis biedt voor een absolute moraal. Een absolute moraal heeft per definitie een transcendente (bovennatuurlijke) oorsprong. Het gekke is dat atheïsten duidelijk blijk geven van zo'n absolute moraal. Dus immateriële dingen bestaan, ook voor de atheïst.

4. Naturalisme verklaart de werkelijkheid niet
Maar het gaat verder. Niet alleen bestaan er immateriële dingen waar de atheïst rekening mee houdt ook blijkt het naturalisme haar belofte niet waar te kunnen maken van een verklaring te bieden voor de werkelijkheid. Er blijkt een aantal zaken te zijn dat niet door het naturalisme verklaard kan worden:

(a) We hebben al gezien dat het naturalisme zichzelf niet kan verklaren. Het beweert dat de natuurlijke werkelijkheid een afdoende verklaring kan geven voor die werkelijkheid, maar is niet in staat de bewering zelf te verklaren.

(b) Het naturalisme geeft geen verklaring voor het bestaan van een absolute moraal. Die absolute moraal is er. Theïsten en atheïsten geven er in hun gedrag én in hun morele opvatting blijk van dat zo'n moraal bestaat. Maar waar je ook zoekt in het naturalisme een verklaring voor absoluut moreel besef is er niet te vinden. We hebben slechts materie. Uit het gegeven van wat is, kun je niet een 'moeten' afleiden.

(c) Naturalisme kan zelfs de materie die het als haar basis neemt niet verklaren. Er zijn twee argumenten die aantonen dat materie er niet altijd is geweest. Het mag dan een potentiële oneindigheid bezitten naar de toekomst toe, het bezit zeker geen oneindigheid naar het verleden toe. Het eerste argument is dat van de onmogelijkheid van 'infinite regression', zeg maar oneindigheid naar het verleden. Het is een filosofisch argument. Volgens dit argument faalt elke vorm van wiskunde wanneer oneindige reeksen mee gaan spelen. Zo is bijvoorbeeld het getal oneindig minus het getal oneindig nog steeds oneindig. Dat gebeurt bijvoorbeeld als je de reeks van alle oneven getallen van een oneindige reeks aftrekt. Onderdeel van dit argument is ook dat materie nooit eeuwig naar het verleden toe heeft bestaan, omdat dan het heden nooit zou kunnen arriveren.

Het tweede argument komt uit de wetenschap en is ontleend aan de huidige stand van zaken m.b.t. de Big Bang kosmologie. Volgens de Big Bang theorie is het heelal op een bepaald moment in het verleden ontstaan en - met het heelal - ruimte, tijd en materie. Naturalisme faalt in haar poging te verklaren waar materie vandaan komt. Men moet uitwijken naar metafysische verklaringen die buiten de ons bekende werkelijkheid liggen om tot een aanvaardbaar model te komen.

Het naturalisme, de ruggegraat van het atheïsme, faalt hier ernstig. Zo ernstig dat je je af kunt vragen hoe het komt dat niet meer mensen dit inzien, dat niet meer mensen het atheïsme de rug toekeren. Atheïsten moeten hun wereldbeeld 'on hold' houden totdat ze een verklaring hebben gevonden voor al deze verschijnselen waarvoor het naturalisme geen oplossing biedt. Ze kunnen natuurlijk ook het atheïsme opgeven en zo verstandig handelen.

5. Wereldbeeldsemantiek beschouwt elk wereldbeeld als geloof
Wereldbeeldsemantiek toont ons dat de tegenstelling atheïsten versus gelovigen oneigenlijk is. Iedereen heeft een wereldbeeld. Een wereldbeeld is een mentale constructie die antwoord geeft op de meest fundamentele vragen in het leven. Er zijn allerlei wereldbeelden. Zo heb je polytheïsten (geloven in meerdere goden), monotheïsten (geloven in één God), animisten (doen aan voorouderverering gecombineerd met geloof dat geesten in leveloze objecten wonen) en pantheïsten (geloven dat alles goddelijk is). Ook het atheïsme is een wereldbeeld.

Nu is het zo dat alle wereldbeelden gebaseerd zijn op aannames over hoe de werkelijkheid in elkaar zit. Aanname is een ander woord voor geloof. Zo gelooft de atheïst dat er geen God is. Hij doet dit op basis van aannames, zaken die hij om wat voor reden dan ook voor waar aanneemt maar niet kan bewijzen.


De inconsequentie van het atheïsme

Atheïsten zijn niet alleen gelovig ze zijn ook irrationeel. Ze willen graag een verklaring geven voor moraal en laten tevens graag zien hoe moreel ze zich gedragen, terwijl de wereld tevergeefs wacht op een verklaring voor het bestaan van moraal op basis van hun naturalistische wereldbeeld.

Atheïsten zijn inconsequent wanneer ze christenen een verwerpelijke moraal verwijten of spotten dat de God van het Oude Testament (in de Bijbel) een wrede God is. Het theïstische wereldbeeld is tenminste in staat duidelijk te maken hoe het komt dat er een absolute moraal is (er is een transcendente werkelijkheid) en wie er de bron van is (de Schepper). Veel atheïsten zijn nog niet eens begonnen met tot inzicht te komen dat het op dit punt een groot probleem heeft. Een goed voorbeeld is Floris van den Berg die onlangs in het ND zei het diep immoreel te vinden dat ouders hun kinderen religieus ‘stempelen’. Naturalistisch atheïsme biedt geen basis voor een moraal dus vanwaar die verontwaardiging?

Atheïsten zijn ook niet helemaal eerlijk (of ze moeten zichzelf voor de gek houden). Want door net te doen alsof hun wereldbeeld geen geloof is, claimen ze onterecht meer aanspraak te kunnen maken op wetenschappelijke en absolute uitspraken. Ze doen hiermee net alsof hun wereldbeeld op een of andere manier 'wetenschappelijk' is en dat is gewoon grote onzin.

Ook is in het verlengde van het vorige punt het niet eerlijk dat atheïsten alle geloven op één hoop gooien om te zien wat voor onzinnigheden en tegenstrijdigheden er gelooft worden. Atheïsme is nl. ook een geloof en brengt dus een geheel eigen dissonant mee in de kakafonie der werelbeelden. We kunnen dezelfde truuk uithalen met atheïsten: "Kijk eens wat voor onzin al die gelovigen geloven: sommigen geloven in meerdere goden, sommigen in voorouders en sommigen zijn ervan overtuigd dat er geen God is. Wat een rare mensen."

Hoewel het niet moeilijk is door de zeepbel heen te prikken en aan te tonen dat het atheïstische wereldbeeld ernstige gebreken vertoont, houden ze toch hun wereldbeeld vast en weigeren ze na te denken over de ernstige logische gebreken die hun wereldbeeld vertoont. Toch proclameren ze vaak trots hun superioriteit over al die domme gelovigen terwijl ze zouden moeten weten dat ze zelf gelovigen zijn die tegen beter weten in blijven vertrouwen op onhoudbare stellingen.

Nu wij atheïsten kunnen scharen onder de irrationele gelovigen, kunnen wij bezien welk geloof het meest steekhoudend is. Niet alleen hebben we aangetoond dat atheïsme een geloof is, maar tevens dat atheïsme niet afdoende is als een verklaring voor de werkelijkheid. Daarvoor verwijs ik u weer terug naar mijn eerdere serie artikelen over het atheïsme.

En er is nog iets anders. Atheïsten spotten graag met christenen omdat ze wel in een of ander God geloven, maar niet in elfjes, kabouters, trollen of het vliegende spagghetimonster. Het is imiddels gebleken dat het naturalisme geen verklaring biedt voor een aantal heel wezenlijke zaken zoals moraal en materie. Dat wil dus zeggen, dat we elders ons heil moeten zoeken, nl. buiten de materiële werkelijkheid. Een model dat een goede verklaring biedt voor de werkelijkheid zal altijd een transcendent element in zich hebben. Sterker nog, de werkelijkheid die wij waarnemen kan alleen maar goed verklaard worden als we uitgaan van het bestaan van een zeer machtig wezen dat buiten de materiële werkelijkheid staat en er de oorzaak van is en dat de auteur is van moreel besef, nl. God. God is dan ook een noodzakelijk wezen, terwijl we elfjes, kabouters, trollen en het vliegende spagghetimonster graag naar een sprookjeswereld verwijzen waar ook het fabeltje van het naturalistisch atheïsme thuishoort.

Friday, March 20, 2009

De paradox van het secularisme

De minister van Binnenlandse zaken, Guusje Ter Horst, sprak onlangs haar bezorgdheid uit over over de kwaliteit van de lokale politici en bestuurders. Volgens haar zijn er de laatste tijd te veel fouten gemaakt die de integriteit van de lokale politiek aantasten.

Als ik tussen de regels doorlees, begrijp ik dat ze bedoelt dat het niet al te best is gesteld met moreel besef bij de lagere overheden. Haar oplossing voor de neerwaartse morele spiraal is dat lokale politici beter moeten worden geschoold.

Hoe moet ik dat voor me zien? Gaan die lui samen in een klas zitten om te leren hoe je braaf moet zijn? Ik heb zelf 10 maanden lang levensbeschouwelijk onderwijs gegeven op een middelbare school. Geloof me, daar kweek je geen moreel besef mee. Misschien moeten we er een religie bij betrekken. We kunnen bijvoorbeeld een paar religieuze symbolen ophangen. Misschien help dat...

Eens kijken: misschien helpen plaatjes van Krishna en Kali? Nee, Krishna was een schuinsmarcheerder en Kali is de godin van vernietiging. Boeddhabeelden kunnen ook niet, want hoewel hij trendy is, blijkt niemand in staat Boeddha's leer echt toe te passen (streven naar het opheffen van het eigen ik). De halve maan lijkt me voorlopig een iets te explosieve suggestie. Het kruis kan zeker niet. We hebben net met z'n allen zo ons best gedaan om het christendom de deur uit te werken. Dan hebben we nog het atheïsme, maar daar hebben we nog geen symbool voor gevonden.

Ik fantaseer maar wat. We leven natuurlijk in een land waar de scheiding van kerk en staat hoog in het vaandel staat. Er is dan ook maar één optie over: het secularisme. En dan is de cirkel van de neerwaartse spiraal weer rond. De geseculariseerde overheid kan de lokale overheden geen moreel besef bijbrengen, want moreel besef is altijd geworteld in een levensbeschouwing.

Moreel onderwijs bedreigt dus de scheiding van kerk en staat, terwijl het gebrek eraan diezelfde staat steeds verder laat verloederen. Ziedaar de paradox van het secularisme.

Wednesday, March 18, 2009

Er was eens... (II)

(nog een atheïstisch sprookje)

Gaf ik u gisteren nog een sprookje van eigen deeg, vandaag heb ik een sprookje voor u van één van de bekendste atheïsten ooit, Friedrich Nietzsche. Hij begreep als geen ander dat het atheïsme geen reden tot blijdschap geeft, maar onheil spelt voor de mensheid. In zijn 'Vrolijke Wetenschap' schreef hij:

"Heb je niet gehoord van de dwaze die op klaarlichte dag in de morgen zijn lantaarn aanstak, naar de marktplaats rende en onophoudelijk riep: 'Ik zoek God! Ik ben op zoek naar God!'.

Veel van de mensen die erbij stonden geloofden niet in God en moesten hard lachen. Ben je hem kwijt of zo? vroeg er een. Is hij net als een kind de weg kwijt geraakt? zei een ander. Of heeft hij zich verstopt? Misschien is hij bang voor ons? Misschien is hij op reis of is hij geëmigreerd? Zo riepen en lachten ze. De dwaze sprong in hun midden en doorboorde hen met zijn blik.

'Waar is God naar toe gegaan? riep hij, 'Dat zal ik je vertelen. We hebben hem gedood - jij en ik. We zijn zijn moordenaars. Maar hoe hebben we dit gedaan? Hoe waren we in staat om de zee op te drinken? Wie gaf ons een spons om de hele horizon uit te wissen? Wat hebben we aangericht toen we de aarde loskoppelden van haar zon? Waar beweegt ze nu naar toe? Waar zijn wij naar op weg? Weg van alle zonnen? Zijn we niet voortdurend aan het vallen? Achterwaarts, zijwaarts, voorwaarts, in alle richtingen? Is er nog een 'boven' en een 'beneden' overgebleven? Dwalen we niet door een oneindig niets? Voelen wij niet de adem van lege ruimte? Is het niet kouder geworden? Wordt het niet al meer en meer nacht? Moeten we 's ochtends niet lantarens aansteken? Horen we niet reeds het geluid van de doodgravers die bezig zijn God te begraven? ... God is dood. God blijft dood. En wij hebben hem gedood. Hoe moeten wij, moordenaars der moordenaars, onszelf vertroosten?"

De atheïsten die langs de A4 een atheïstisch billboard hebben geplaatst, hebben niet door wat Nietzsche wel wist: het wegverklaren van God heeft huiveringwekkende gevolgen voor de mens. Zonder God is de mens gedoemd tot een immorele en betekenisloze wereld. Elders op mijn blog ga ik hier verder op in.

Deze column is eerder gepubliceerd op opiniesite Habakuk.nu

Tuesday, March 17, 2009

Er was eens...

(een atheïstisch sprookje)

Er was eens een atheïstisch billboard. Het stond aan een drukke snelweg vlakbij een vliegveld en vertelde iedereen die het wel en niet wilde weten dat God waarschijnlijk niet bestaat. De mensen die het billboard daar hadden weggezet waren heel erg in hun nopjes. Eindelijk kon iedereen het weten. Velen bleven verwonderd staan kijken en vroegen zich af waarom ze niet eerder tot dit inzicht waren gekomen: je moet gewoon zelf denken en genieten van het leven. Mensen parkeerden hun auto's op de snelweg om het bord tot zich door te laten dringen. Er ontstond een grote opstopping. Vliegtuigen moesten uitwijken naar andere luchthavens. Daardoor werden ook de vliegtuigpassagiers op de hoogte gebracht van het goede nieuws. Zij vertelden het weer door op de andere luchthavens: 'God bestaat niet'.

De opstopping bij de luchthaven groeide uit tot de grootste file ooit die overal in het land tot nieuwe files leidde en resulteerde in één grote verkeerschaos. Maar niemand vond het erg. Mensen sprongen uit hun auto's, klommen er bovenop en begonnen luidkeels vreugdeliederen te zingen. Anderen sprongen en dansten in het rond. Er ontstond een lange polonaise die tot in de hoofdstad reikte.

Er brak een wereldwijde euforie uit. Alle mondiale problemen versmolten als sneeuw in de zon bij de ontdekking van Gods niet-bestaan. De mensheid was bevrijd. Iedereen was eindelijk tot de waarheid gekomen. Men vierde dagenlang feest; er leek geen einde aan te komen. En ze leefden nog lang en gelukkig...

Het is maar een sprookje. Sprookjes zijn fantasie net als het atheïsme. Toch geloven sommige mensen er echt in, want het billboard staat er heus bij Schiphol langs de A4. Morgen heb ik nóg een atheïstisch sprookje voor u. Niet geschreven door mijzelf, maar door een van de bekendste atheïsten ooit. Intussen kunt elders u op mijn blog meelezen over waarom het atheïsme een sprookje is.

Deze column is eerder gepubliceerd op opiniesite Habakuk.nu

Monday, March 16, 2009

Inzichten uit 'deep space'

'Ik zou niet graag in een leeg heelal willen wonen, waar wij mensen het beste zijn dat er te vinden is. Velen van ons vinden dat een enge gedachte. Maar Kepler zal ons het antwoord geven. En snel.' Aan het woord was een blijde woordvoerder van NASA. Blij omdat de Keplertelescoop die speciaal ontworpen is om leven op andere planeten te ontdekken met succes gelanceerd was.
De bijeengekomen verslaggevers moesten lachen. Hier was een man die zich bezighield met de meest geavanceerde technologie die de mens heeft voortgebracht en juist hij zou de mensheid niet overgeleverd willen zien aan die intelligente mens? Ja, verstandige wetenschappers weten dat de slimheid van de mens niet kan verdoezelen dat diezelfde mens weinig vertrouwen inboezemt. Het is dus inderdaad te hopen dat de mens niet het enige wezen zal blijken te zijn...

Maarre, gaat Kepler ons daar echt bij helpen? Volgens mij kan de wetenschap ons niet echt helpen te ontdekken of de mens alleen is. Zelfs al zou de telescoop ons vertellen dat er zo goed als zeker geen leven blijkt te zijn in het heelal, dan weten we nog steeds niet of we wel of niet op onszelf aangewezen zijn. Immers, we zouden best wel afhankelijk kunnen zijn van een zintuigelijk niet waarneembaar iets. In ieder geval is ons moreel besef niet waarneembaar maar toch onmiskenbaar deel van onszelf.

Maar ook al zou blijken dat er wél leven is op een andere planeet. Dat bewijst dan nog niet dan we niet op onszelf zijn aangewezen. Toch? Een mierenkolonie die een andere tegenkomt, trekt toch ook niet die conclusie?

Astronomie en astrofysica hebben ons al wel iets anders laten zien. Er zijn ontzettend veel onverklaarbare schijnbaar toevallige 'instellingen' in het heeal ontdekt die precies zo zijn afgesteld dat het leven op aarde mogelijk is. De kans dat al die 'instellingen' of constanten door toeval precies zo zouden zijn ingesteld (terwijl ook talloze andere waarden mogelijk zijn) is er een van 1:10320. Het leven is dus afhankelijk van een toevalstreffer uit een brei van een 1 met 320 nullen erachter!

Dat is zo'n verbluffend kleine kans dat het bijna geen toeval meer kan zijn. Waarom heeft NASA het daar niet over? Zoeken naar buitenaardse wezens is blijkbaar minder eng dan het erkennen van de levende God.

Deze column is eerder gepubliceerd op opiniesite Habakuk.nu

Friday, March 13, 2009

Atheïsme (III)

'Er is waarschijnlijk geen God.' Atheïsme en bewijs.

Volgens het atheïstische billboard langs de A4 is er waarschijnlijk geen God. Volgens de website van de campagnevoerders is het met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid te stellen dat God niet bestaat. Als dat waar is - zo heb ik in mijn twee vorige artikelen proberen aan te tonen - is het menselijk leven zonder moraal en zonder betekenis.

Gelukkig hoeven wij ons niet slaafs over te leveren aan de stelling dat er waarschijnlijk geen God is. De stelling is op niets anders gebaseerd dan wishful thinking en ijdel vertrouwen in een zogenaamde wetenschappelijke consensus op dit punt. Iedereen heeft recht op zijn mening en ook de atheïst staat het vrij te denken wat hij wil, maar de 'waarschijnlijkheid' van zijn stelling is in dit geval een lachertje. Het is een sprookje gebaseerd op fictie en niet op feiten.

Om te beginnen stellen de onmogelijkheid van het leven zonder moraal (waartoe het atheïstische wereldbeeld ons dwingt) en het menselijk verlangen naar zin en betekenis (wat hem door een consequent atheïstisme ontnomenen wordt) de atheïst voor problemen waar hij eerst een antwoord op moet geven voordat hij zo stellig zijn 'waarschijnlijkheid' poneert.

Wat nu volgt zijn bij wijze van opsomming enkele argumenten voor het bestaan van God. Deze argumenten behandel ik slechts summier, maar ze geven op zijn minst een indicatie dat het juist wél waarschijnlijk is dat God bestaat en dat de stelling van het billboard dus op zijn minst zeer voorbarig is. De argumenten zijn moderne formuleringen van argumenten uit de klassieke apologetiek.

Het morele argument
Het morele argument voor het bestaan van God bestaat uit twee stellingen en een daaruit volgende conclusie. Het argument luidt als volgt:

(1) Als God niet bestaat, bestaan er geen objectieve morele waarden en plichten.
(2) Objectieve morele waarden en plichten bestaan.
(3) Daarom bestaat God.

Ik heb in mijn eerste artikel in deze serie laten zien dat met het atheïstische wereldbeeld als uitgangspunt geen objectieve moraal mogelijk is. Het beste dat men kan proberen is moraal te zien als gevolg van evolutie. Dat is dus een moraal in ontwikkeling. Stelling (1) klopt dus.

Ten aanzien van stelling (2) merken we op dat atheïsten doorgaans boos worden wanneer ze stelling (1) horen. 'Hoezo zijn wij, atheïsten, niet beschaafd, zedelijk, moreel hoogstaand?' Inderdaad zijn er veel beschaafde atheïsten. Verreweg de meesten van hen reageren met afschuw op de genocide in het voormalig Joegoslavië en Ruanda. Ze keuren verkrachting af en worden misselijk bij de gedachte dat iemand uit plezier een baby zou martelen. Kortom: ze bevestigen stelling (2) dat er absolute morele waarden en plichten bestaan, die ongeacht de situatie, cultuur en tijdperk geldig zijn.

Aangezien het atheïstische wereldbeeld hen zo'n absolute moraal ontneemt, terwijl die moraal in de praktijk en de ervaring toch bestaat, trekken we de conclusie dat gevolgtrekking (3) waar is. God bestaat.

Hoe weten wij dat het hier om God moet gaan? Onze besef van een objectieve en absolute moraal is niet te gronden in een naturalistisch wereldbeeld maar wijst naar een buiten-materiële werkelijkheid als bron voor deze moraal. We kunnen speculeren over de bron van deze moraal. In ieder geval is het zo dat een moraal gepaard gaat met morele keuzevrijheid. Morele keuzevrijheid is, voor zover wij weten, een eigenschap van persoonlijkheid.

Onze objectieve moraal verwijst dus naar een bovennatuurlijke niet-materiële persoonlijkheid die er de auteur of bron van is. Een wezen met zulke eigenschappen duiden wij normaal gesproken aan met de term 'God'.

Het kosmologische argument
Het kosmologische bewijs stelt dat alles een oorzaak heeft. Alles is van iets anders afhankelijk van zijn bestaan. Elk object, elk levend wezen is er als gevolg van een bepaald verschijnsel of een bepaalde handeling. Je kunt verder en verder teruggaan. Je komt dan steeds eerdere oorzaken tegen. Dit kan echter niet oneindig doorgaan. Ergens moet er een eerste oorzaak zijn die voor zijn bestaan niet van iets anders afhankelijk is. De onveroorzaakte veroorzaker.

De eerste versie van dit argument is afkomstig van Aristoteles die sprak van een onbewogen beweger. Thomas van Aquino en Leibniz verfijnden dit argument. Recentelijk is een andere variant van het kosmologische argument die oorspronkelijk ontwikkeld werd door de middeleeuwse islamitische geleerde Al Ghazali, in de belangstelling gekomen. Het zgn. kalam kosmologische argument is door de hedendaagse filosoof William Lane Craig opnieuw geformuleerd en verder uitgewerkt.

Het kalam kosmologisch argument gaat als volgt:

(1) Alles wat begint te bestaan, heeft een oorzaak.
(2) Het universum begon te bestaan.
(3) Daarom heeft het universum een oorzaak.

Dit lijkt een argument dat weinig tot niets met Gods bestaan te maken heeft, maar vergis je niet. Dit argument heeft grote implicaties voor conclusies over het wel of niet bestaan van God.

Stelling (1) lijkt voor de hand te liggen. Filosofen maken onderscheid tussen noodzakelijkheid en afhankelijkheid. Zaken bestaan of noodzakelijk of ze bestaan niet noodzakelijk en zijn dan voor hun bestaan afhankelijk van iets anders. Volgens stelling (1) hebben alle niet noodzakelijk bestaande dingen ooit niet bestaan. Zij staan als gevolg in een relatie tot iets dat hen veroorzaakt heeft. Alle dingen die wij waarnemen (inclusief wijzelf) zijn gevolgen van oorzaken. Dus we zijn het eens met stelling (1) dat alles wat begint te bestaan een oorzaak heeft.

Stelling (2) was tot voor kort niet algemeen aanvaard. De nieuwe kosmologische inzichten die begonnen met Einstein en middels Hubble leidden tot de inmiddels algemeen aanvaarde Big Bang kosmologie bracht daar verandering in. Deze oerknal theorie stelt dat een nu uitdijend heelal vanzelfsprekend met zich meebrengt dat datzelfde heelal vroeger heel klein was. Hoe verder men teruggaat in de tijd, hoe kleiner het heelal wordt totdat men een punt bereikt waarop ruimte, tijd en materie gewoonweg niet bestonden. Gedurende de afgelopen decennia zijn er steeds meer aanwijzingen gekomen uit de wetenschap die deze theorie bevestigen.

De conclusie van de Big Bang theorie van een niet-oneindig universum wordt bevestigd door wiskundige inzichten op het gebied van vergelijkingen waarin het begrip oneindig voorkomt. Het voert te ver hier nu op in te gaan. Maar je kunt je voorstellen dat wanneer het universum oneindig oud zou zijn (dus letterlijk: zonder einde naar het verleden toe) het universum nooit zijn huidige moment zou kunnen bereiken.

Dan hebben we nog de wet van de entropie die leert dat alles tot chaos verwordt en alle energie opgebruikt wordt. Nu, als het universum oneindig oud zou zijn dan zou alle energie op dit moment allang (nl. oneindig lang geleden) opgebruikt moeten zijn. Maar er zijn nog steeds sterren en sterrestelsels, er ontstaan nog steeds nieuwe sterren. Dus het universum kan niet oneindig oud zijn.

Stelling (2) moet dus eveneens waar zijn. Het universum begon te bestaan. Dit houdt tevens in dat ook tijd, ruimte en materie begonnen te bestaan toen het universum begon te bestaan.

En nu komt het. Omdat het universum dus ooit begonnen is, concluderen we terecht dat het universum door iets of iemand veroorzaakt moet zijn.

We hebben met dit argument God nog niet aangetoond, maar zijn al wel door de naturalistische barrière gebroken van het atheïsme: er is een oorzaak buiten de materie, tijd en ruimte die het heelal veroorzaakt heeft. Het atheïstische sprookje spat hierbij dus al (als een kleine big bang) uiteen.

We zouden door kunnen gaan met het onderzoeken van de metafysische (bovennatuurlijke) gevolgtrekkingen van deze conclusie, maar dat voert nu te ver. In combinatie met het eerder genoemde morele argument moet het duidelijk zijn dat het bestaan van God eerder waarschijnlijk is dan onwaarschijnlijk.

Het teleologische argument
Dan is er nog het teleologisch argument. Teleologisch heeft niet te maken met theologie. Het is afgeleid van het Griekse woord 'telos' dat 'doel' betekent. Overal nemen wij doelmatigheid waar. Die moet ergens vandaan komen. Toeval is geen oplossing, omdat er bij de doelmatigheid die we waarnemen op zowel micro niveau (moleculaire biologie) als macroniveau (astrofysica) getuigt van intelligentie.

Ik leg dit argument niet verder uit, maar noem het omdat een van de meest invloedrijke atheïstische filosofen van de afgelopen eeuw, Anthony Flew, mede op grond van dit argument tot de conclusie is gekomen dat er een God moet bestaan.

Flew zegt: '... naturalistische pogingen hebben gefaald in het verschaffen van een plausibele verklaring hoe deze complexe moleculen voort zouden kunnen komen uit uit eenvoudige wezens'... 'Het is het vrijwel onbegonnen werk om zelfs te denken aan het ontwerpen van een naturalistische theorie over de ontwikkeling van het eerste reproductieve organisme.' 'De enorme complexiteit waarmee de resultaten tot stand zijn gekomen komt op mij over als het werk van intelligentie'.

Conclusie
Uiteindelijk is het niet nodig om te bewijzen dat God wel of niet bestaat. Het is alleen maar nodig om aan te tonen dat het waarschijnlijker is dat God wel bestaat dan dat Hij niet bestaat. Ieder weldenkend mens kiest eieren voor zijn geld en hangt zijn bestaan op aan de meest logische en voor de hand liggende conclusie.

Ook heb ik niet direct gesproken over de God van de Bijbel. Ik denk wel dat de argumenten uiteindelijk zullen leiden tot de God van de Bijbel, maar het is mij er hier alleen maar om te doen duidelijk te maken dat het atheïsme bankroet is, (a) vanwege de onhoudbare uitgangspunten, (b) vanwege de gevolgen voor zingeving en moraal van het atheïstische wereldbeeld.

Het mooie is dat we zo ontsnappen aan de vreselijke implicaties van het atheïstische wereldbeeld waarin we ons moreel besef niet kunnen funderen en geen zin kunnen ontdekken in het menselijk bestaan. God bestaat. Ons moreel besef vindt zijn bron in Hem, die de grond is van ons bestaan, Hij geeft zin, want Hij is het doel.

Wie gelooft er nou in sprookjes? Als God bestaat - en dat is een filosofisch noodzakelijke conclusie - heeft dat enorme gevolgen t.a.v. de mogelijkheid en plausibiliteit van wonderen, de mogelijkheid van inspiratie van de Bijbel en de opstanding van Jezus Christus.

Meer informatie
Enkele belangrijke theïstische (het tegenovergestelde van atheïstisch dus) filosofen zijn: Alvin Plantinga, Nicholas Wolterstorff, Norman Geisler, William Lane Craig, J.P. Moreland en Richard Swinburne.

Enkele toegankelijke boeken in het Nederlands over dit onderwerp:
• Ouweneel, W.J.O., 'De God die is'.
• Keller, T. 'In alle redelijkheid'.
• Geisler, N. en Turek, F., 'Ik heb te weiniggeloof om atheïst te zijn'.

Wednesday, March 11, 2009

Atheïsme (II)

'Durf zelf te denken.' Over atheïsme en zingeving.

Dit is het tweede artikel over atheïsme vanuit een christelijk standpunt. De serie is ontstaan in reactie op het atheïstische billboard dat in maart 2009 langs de A4 te bewonderen is. In deze bijdrage zullen we dieper ingaan op de tweede statement op het billboard: 'Durf zelf te denken'. Volgens de atheïsten achter het billboard is het vanzelfsprekend dat het niet-bestaan van God leidt tot de oproep om zelf te durven leven.

Valt er - wanneer God weggevallen is - wat te durven? Valt er wat te leven op eigen kracht? We zagen dat het atheïstische wereldbeeld ons geen enkele moraal over laat om sturing te geven aan het leven. Dat kwam omdat, zoals we zagen, de materiële werkelijkheid geen fundament voor een ethiek biedt. Hoe zit dat met zingeving? Om zelf te durven denken, moet er toch een aanleiding zijn om dat te doen? Er moet betekenis zijn; het moet zinnig zijn om dat te doen.

Alles is eindig en zonder betekenis
Opnieuw kijken we naar een van de pijlers van het atheïsme, naturalisme. Het naturalisme biedt ons een gesloten systeem van natuurlijke oorzaken. De empirisch (zintuigelijk) waarneembare materie is het enige dat er is. Simpel gezegd: alles is stof; verder is er niets. De dingen die gebeuren hebben alle een natuurlijke oorzaak. Van een bovennatuurlijke oorzaak is geen sprake.

Het naturalisme is dus een gesloten doos; er gaat niets uit en er komt niets in. Met wat er is, zullen we het moeten doen. What you see, is what you get. Punt uit. Niets meer, niets minder. We hebben materie. Die materie heeft een ontwikkeling doorgemaakt tot wat nu ons huidige universum is en tot alle levensvormen. Het is allemaal stof, materie, moleculen, atomen, etc.

We kunnen nog meer over materie zeggen. We kunnen stellen dat materie geen betekenis of doel heeft. Het is er gewoon; meer niet. Inmiddels weten we ook, op grond van kosmologische inzichten, dat die materie eindig is. We weten nu dat het universum langzaam uitdijt en langzaam aan het uitdoven is. Alle materie zal uiteindelijk vergaan tot los zwevende atomen in een ruimte die oneindig maal groter is dan ons huidige heelal.

Daarmee is meteen duidelijk dat ook het leven eindig is. Niet alleen eindig in de zin dat elk levend individu niet kan ontsnappen aan de dood, maar eindig in de zin dat de condities in het heelal uiteindelijk elk leven onmogelijk zullen maken. Het leven, beschouwd vanuit dat perspectief - inclusief het menselijk leven - is zonder enige betekenis. We komen hier straks op terug.

De mens als anomalie
Eerst iets over de mens. Wie of wat is hij? Het is hier niet de plaats om een volledige anthropologie (mensvisie) te ontwikkelen, maar enkele punten willen we aanstippen die belang zijn voor zijn plaats in het geheel van deze werkelijkheid.

De mens onderscheidt zich - voor zover wij waar kunnen nemen - van de dierewereld doordat zijn gedrag niet primair door instinct wordt bepaald, maar door de rede. Dat wil niet zeggen dat de mens zuiver redelijk handelt; zijn rationele vermogen is echter wel het primaire instrument waarmee hij zich oriënteert.

Een andere manier om dit onderscheid van de dieren aan te geven is, te zeggen dat de mens anders dan dieren zelfreflectie kent. Hij is in staat afstand te nemen van zichzelf, maar ook van zijn omgeving en het 'nu'. Hij kan zichzelf als van een afstand beschouwen en zich een voorstelling maken van over hoe het hem in de toekomst zal vergaan. Hij kan met betrekking tot zichzelf de 'waaromvraag' en de 'waartoevraag' stellen: 'Waarom ben ik hier? Waartoe ben ik hier?'

De mens verlangt, aspireert, ambieert en streeft naar doelen waarvan hij vermoedt dat die onderdeel zijn van zijn potentieel. Hij hoopt en jaagt een bestemming na die ergens in de toekomst ligt. Hij vreest in het verlengde van die hoop de dood, de vreselijke gedachte niet langer te bestaan.

Bezat hij zijn zelfreflectie maar niet; wat zou het leven dan eenvoudig zijn. De mens is zich - zij het vaak onberedeneerd - pijnlijk bewust van de discrepantie tussen de betekenisloosheid en eindigheid van het leven enerzijds en zijn eigen aspiraties anderzijds die teniet gedaan worden. Wanneer hij de feiten onder ogen ziet, ervaart hij zichzelf als een anomalie van verlangen naar betekenis in een zee van betekenisloosheid. Het zelf durven denken van de atheïst leidt dus tot nihilisme. Hij probeert probeert zich echter ter compensatie op verschillende manieren betekenis toe te kennen.

Hij wijdt zich bijvoorbeeld aan kunst. Maar kunst geeft slechts een schijn van zingeving. Het mag waar zijn dat het beste wat kunst heeft voortgebracht ons verbaast, meesleept, in vervoering brengt. We kennen allemaal wel de ervaring wanneer we kunst op ons in laten werken. Het lijkt wel alsof we in aanraking komen met iets hogers in onszelf. Uiteindelijk zal ons naturalistische wereldbeeld ons toch met beide benen op de grond doen landen. Van Gogh's schilderijen bieden ons niet meer dan afgeketste fotonen in onze ogen en Beethoven's symfonieën brengen slechts luchtmoleculen in beweging die onze oren bereiken. Van Gogh zal verpulveren terwijl Beethoven langzaam wegsterft. Wat overblijft is leegte en stilte.

Het helpt niet om de vergankelijke mens af te schilderen als onderdeel van een kosmisch drama alsof er een toeschouwer is en alsof vergankelijkheid verheven kan worden tot dramatische tragiek. Onze betekenis ligt ook niet in wat we voor het nageslacht kunnen betekenen, want ook het nageslacht zal vergaan, ja, de hele mensheid zal ophouden te bestaan.

De atheïstische mens die de stand van zaken erkent, moet opschuiven van hoop naar wanhoop en heeft maar weinig opties tot zijn beschikking waarvan die van het hedonisme (genotzucht) de meest logische lijkt te zijn. Er zijn er echter maar weinigen die dit onder ogen durven zien; en maar weinig mensen die staande kunnen blijven onder het torende gewicht van de realiteit van het naturalisme.

Daar is durf voor nodig
Bertrand Russel's, de beroemde 20ste eeuwse filosoof deed dat wel. Hij schreef:

"...dat de mens het resultaat is van oorzaken die geen zicht hadden op het doel dat ze bewerkten; dat zijn oorsprong, zijn groei zijn hoop en angst, zijn liefde en geloof slechts het resultaat zijn van toevallige samenraapsels van atomen; dat geen enkel vuur, geen heldendom, geen intensiteit van gedachten of gevoelens het leven van de individu kan bewaren voorbij het graf ... Slechts binnen de steigers van deze waarheden, slechts op de het solide fundament van ontoegeeflijke wanhoop, kan de wooplaats van de ziel voortaan veilig gebouwd worden".

Hoewel Russel niet wanhoop in emotionele maar in existentiële zin bedoelt, komt die wanhoop als een allesverpletterende wals aanrijden voor wie hem onder ogen durft te zien. Het is moeilijk te zien hoe de 'woonplaats van de ziel' daar veilig gebouwd kan worden. Onze einige hoop kan zijn dat de steigers waar Russel over spreekt geen waarheden maar leugens blijken te zijn.

De enorme implicaties van het atheïsme stonden de 'God-is-dood' filosoof Friedrich Nietzsche heel duidelijk voor ogen toen hij in zijn Vrolijke Wetenschap schreef:

"Heb je niet gehoord van de dwaze die op klaarlichte dag in de morgen zijn lantaarn aanstak, naar de marktplaats rende en onophoudelijk riep: 'Ik zoek God! Ik ben op zoek naar God!'.

Veel van de mensen die erbij stonden geloofden niet in God en moesten flink lachen. Ben je hem kwijt of zo? vroeg er een. Is hij net als een kind z'n weg kwijt geraakt? zei een ander. Of heeft hij zich verstopt? Misschien is hij bang voor ons? Misschien is hij op reis of is hij geëmigreerd? Zo riepen en lachten ze. De dwaze sprong in hun midden en doorboorde hen met zijn blik.

'Waar is God naar toe gegaan? riep hij, 'Dat zal ik je vertelen. We hebben hem gedood - jij en ik. We zijn zijn moordenaars. Maar hoe hebben we dit gedaan? Hoe waren we in staat om de zee op te drinken? Wie gaf ons een spons om de gehele horizon uit te wissen? Wat hebben we aangericht toen we de aarde loskoppelden van haar zon? Waar beweegt ze nu naar toe? Waar zijn wij naar op weg? Weg van alle zonnen? Zijn we niet voortdurend aan het vallen? Achterwaarts, zijwaarts, voorwaarts, in alle richtingen? Is er nog een 'op' en een 'neer' overgebleven? Dwalen we niet door een oneindig niets? Voelen wij niet de adem van lege ruimte? Is het niet kouder geworden? Wordt het niet al meer en meer nacht? Moeten we 's ochtends niet lantarens aansteken? Horen we niet reeds het geluid van de doodgravers die bezig zijn God te begraven? Ruiken we al iets van Gods verrotting? Goden verrotten namelijk ook. God is dood. God blijft dood. En wij hebben hem gedood. Hoe moeten wij, moordenaars der moordenaars, onszelf vertroosten?"


De atheïsten die met zo'n groot zelfvertrouwen en blijmoedigheid hun wereldbeeld verkondigen hebben niet door wat Nietzsche wél wist: het wegverklaren van God trekt een immense wissel op de betekenis van de mens. Wat voor een genieten hebben wij dan nog te doen bij het ervaren van zo'n grote kloof tussen onze hunkering naar betekenis en blijvendheid en de atheïstische realiteit van onze eindigheid en betekenisloosheid?

Zelf durven denken. Maar waarom? Wordt deze durf beloond, wordt ze bewonderd? Zo ja, met welk doel, welk resultaat? Het heeft alles geen betekenis. Zelfmoord is een net zo legitiem antwoord op de zinloosheid van het atheïstische wereldbeeld als de moed om op zo'n fundament van wanhoop ons lot in de ogen te kijken. Want moed zelf is een betekenisloos en zinloos gegeven geworden.

Maar waarom zou men dit moeten doen als er geen enkele reden is om aan te nemen dat God niet bestaat? Daar gaat het volgende deel over 'Er is waarschijnlijk geen God.' Atheïsme en bewijs.

Monday, March 9, 2009

Atheïsme (I)

'Geniet van dit leven.' Over atheïsme en moraal.

Stel, God bestaat niet. Kunnen we dan van het leven genieten? Volgens het billboard staat het genieten in contrast met wat we zouden moeten doen als God wél bestond. De conclusie van het billboard kan tweeërlei opgevat worden: (1) God bestaat niet, dus hou nou eens op met moralistisch gedoe; gooi die beperkende moraal van je af en geniet. (2) God bestaat niet, dus je hoeft je tegenover niemand verantwoordelijk of schuldig te voelen, dus ga maar eens lekker los. In beide gevallen is er een duidelijke link met moreel besef. Hoe zit het met ethiek en moraal in het atheïsme?

Vreemd genoeg kom ik met een dubbel antwoord. Enerzijds sluit de atheïstische zienswijze het bestaan van een absolute moraal uit, anderzijds bevestigt de gemiddelde atheïst met zijn gedrag het bestaan van een absolute moraal.

Consequenties van een materialistisch wereldbeeld
Eén van de fundamenten van het atheïsme is het naturalisme. Het naturalisme houdt ondermeer het geloof in dat er geen God is, dat er geen werkelijkheid is buiten de zintuigelijk waarneembare en dus, dat materie alles is wat er is.

Een materiële opvatting van de werkelijkheid heeft verstrekkende consequenties voor ethiek. Aangezien alleen het materiële een gegeven is, kan er geen criterium gevonden worden om goed en kwaad te benoemen. Materie is een bruut feit. Zo'n 1080 atomen die in het universum rondzweven, of beter, samen het universum zíjn. Wij mensen maken deel uit van die atomenbrei; ingewikkelde klompen moluculen weliswaar, maar nog steeds niet meer dan 'atomaire assemblages'.

Als nu de totale werkelijkheid niet meer is dan atomen hoe moeten wij dan tot een ethiek komen? Ethiek is onstoffelijk. Het oordeel dat iets goed is en iets anders verkeerd ontlenen wij niet aan materie. Omdat materie het enige is dat er is (volgens het naturalisme), is ethiek principiëel onmogelijk. Hetzelfde kan gezegd worden van het geweten. Het is óf onstoffelijk en dan wijst het op en bovennatuurlijke oorzaak óf het is stoffelijk en dan wijst het bijvoorbeeld op een chemische basis die niets van doen heeft met een innerlijk 'weten in ons hart'.

Het atheïsme kan geen model bieden voor een buiten de mens staande moraal die als absoluut waar wordt beschouwd en dus genoeg gezag inboezemt om ervoor te zorgendat iemand bereid is die te gehoorzamen.

Het met het naturalisme gepaard gaande materialistische wereldbeeld biedt eigenlijk maar twee mogelijkheden ten aanzien van moraal: determinisme en libertinisme. Determinisme leert dat elke handeling van de mens vooraf vaststaat, omdat het een noodzakelijk gevolg is van oorzaken die op hun beurt noodzakelijke gevolgen van andere oorzaken zijn, enz. Libertinisme leert precies het tegenovergestelde: de mens is volledig vrij. Niets maar dan ook niets kan en mag hem beperking in zijn drang naar vrije ontplooiing. Laten we die twee eens onder de loep nemen.

(1) Determinisme. Aangezien het materialisme een gesloten systeem biedt van oorzaak en gevolg is het nog maar de vraag of de mens een vrije wil heeft. Volgens het determinisme is ook het menselijk gedrag 'gedetermineerd'. Daarmee wordt niet bedoeld dat het van te voren bepaald is, maar dat in een strikte keten van oorzaak en gevolg ook het menselijk gedrag vaststaat. Vrije wil is daarbij een illusie. Van morele keuze en dus moreel besef kan geen sprake zijn. Alles wat de mens doet of kiest is puur het gevolg van een lange rij oorzakelijke gevolgen - eerst fysisch vervolgens chemisch - waarbij de menselijk ervaring van vrije keuze fictief is.

(2) Libertinisme. De enige andere optie is libertinisme (en/of hedonisme, de leer dat de mens leeft om zoveel mogelijk plezier te maken). Het is het geloof in een vrije wil om volledig te doen wat het individu wil zonder ook maar rekening te houden met de gevolgen voor anderen. In zijn radicale vorm bestaan er slechts twee soorten mensen, zoals Markies de Sade beweerde: daders en slachtoffers. Nietzsche gebruikte iets andere woorden. Nadat de christelijke slavenmoraal is afgedankt en er geen God overblijft om ons waarden te verschaffen moet er een nieuwe mens ontstaan. Nietzsche noemde dat de Übermensch (vrij vertaald: de machtsmens), die zijn kracht laat gelden.

In beide gevallen is er geen sprake van verantwoordelijk of aansprakelijk zijn. In het eerste geval is elke daad een noodzakelijk gevolg van een oorzaak. In het tweede geval is elke daad gepermiteerd ongeacht de consequenties.

Oplossingen en bezwaren
Ik schets nu de consequenties van het standpunt van het atheïsme. Ik zeg niet dat alle atheïsten zo zijn. Integendeel, moderne atheïsten schuwen deze consequenties en zoeken een verklaring voor het bestaan van een moraal juist om deze in stand te houden en een plaats te geven. Ze willen er geenszins afstand van doen.

Volgens veel atheïsten is moraal een bijproduct van evolutie. De mens is eenvoudigweg het meest ontwikkelde zoogdier. Als intelligent wezen met een ingewikkeld sociaal leven heeft hij een bepaald gedrag ontwikkeld. Moreel gedrag is als een verfijnd evolutionair product daar onderdeel van als een middel om het voortbestaan van de soort te garanderen.

Naast deze verklaring van het ontstaan van moraal zijn er ook diverse ethische modellen ontwikkeld die in een atheïstische levensbeschouwing passen. Een daarvan is het utilitarisme. Het utilitarisme leert dat het goede bepaald wordt door of iets strekt tot het algemeen welzijn van alle mensen. Het individu dient dus het welzijn van de grote groep centraal te stellen.

Er kleven echter grote bezwaren aan zowel een evolutionistische verklaring van ethiek als een ethisch systeem als het utilitarisme.

Als het waar is dat evolutionaire principes de moraal bepalen wat moeten wij dan met zoiets als verkrachting? Wij vinden allemaal dat het moreel juist om niet te verkrachten, maar evolutionair gezien is verkrachting juist een verstandige zaak. Het is niet moeilijk te zien welk effect een evolutionaire opvatting van moraal heeft op seksueel gedrag. Seksuele moraal is niet verbonden aan een absolute standaard, maar is slechts een evolutionair bij-effect. Dit betekent dat er moeilijk bezwaar aan te tekenen is tegen ongeremde promiscuïteit (seks met wisselende partners). Evolutionair gezien is het zelfs wenselijk zo veel mogelijk vrouwen te insemineren om op deze manier zoveel mogelijk nageslacht te produceren.

Niet iedereen zal het met die laatste conclusie eens zijn, maar er zijn genoeg voorbeelden te vinden waarin wij mensen die hun leven in de waagschaal stellen om anderen te redden prijzen om hun heldenmoed en hoge moraal terwijl in het evolutionistische model zulk gedrag eerder af is te keuren.

Hoe het ook zij, een evolutionaire ontwikkeling van moraal leidt niet tot het besef dat ik een bepaald gedrag ook werkelijk zou moeten vertonen. Het dwingt mij niet, want (1) het gaat om een moraal die nog in ontwikkeling is weer verder kan ontwikkelen, (2) het heeft geen gezag of autoriteit achter zich die mij voldoende ontzag inboezemt om ook werkelijk te willen gehoorzamen.

Het utilitarisme (het gemene goed is het beginsel van de moraal) strandt uiteindelijk omdat voor kennis van het gemene goed alwetendheid nodig is. Van elke daad moet in den treure afgewogen worden wat er de consequenties van zullen zijn. Bovendien is nog steeds geen criterium gegeven voor wat goed is. Misschien is collectieve zelfmoord wel het hoogste goed, want toekomstige generaties blijft zo het lijden bespaard van het menselijk bestaan én diersoorten zullen minder snel uitsterven.

Waar komt trouwens die imperatief vandaan? Is het niet veeleer een innerlijk weten waarvoor de atheïst dan een systeem, een rechtvaardiging bedenkt? En als laatste: waarom is het gemene goed te prefereren boven het eigen goed? Het voortbestaan vd menselijke soort boven het doen waar jij zelf zin in hebt?

De problemen blijven
Als het gaat om de vraag naar goed en kwaad heeft het atheïsme dus een blijvend probleem. Dit probleem dient opgelost te worden, voordat men verder gaat met het atheïsistische experiment. Toch blijven atheïsten handelen volgens absolute maatstaven. Dat zie je m.n. in de politiek waar allerlei morele uitspraken en morele veroordelingen gemeengoed zijn zonder dat er nog een (gemeenschappelijke) basis is voor moreel handelen.

Het blijft een curieus gegeven. Er is geen moraal te ontdekken, toch handelen we allen volgens een moraal. Zelfs daar waar het wereldbeeld van de atheïst geen basis kan ontdekken noch een model kan ontwikkelen voor een werkbare moraal, probeert hij die toch hartstochtelijk te vinden én leeft hij ernaar. Dat is op zich al één argument voor het bestaan van een transcedente absolute moraal. En een absolute moraal kan alleen verklaard worden met de propositie van een persoonlijke God die Schepper is van de mens.

Ik wil met dit alles niet zeggen dat atheïsten niet mensen met een hoogstaande moraal kunnen zijn. Integendeel, veel atheïsten leven een waardig ethisch leven en bewijzen juist met die ethische leefwijze dat er een absolute moraal is. Daarmee verwijst hun levensstijl naar een transcedent iets dat door hun wereldbeschouwing pertinent ontkend wordt.

Dus in het atheïsme vinden we geen basis voor een houdbare moraal. De atheïst twijfelt tussen het uitnodigende 'Geniet van het leven' en 'Durf niet te zeggen dat ik geen moraal heb'. Hij heeft een moraal al ontneemt zijn wereldbeeld die hem. En hij huivert bij de consequenties van de uitnodiging die zijn wereldbeeld hem geeft: een alles verslindend en remmeloos genieten. Maar wat valt er dan nog te genieten, zoals het billboard zegt? Dat zien we in het volgende artikel: 'Durf zelf te denken.' Over atheïsme en zingeving.

Wednesday, March 4, 2009

Een atheïstisch billboard langs de A4

Het is bijna zover. Er verschijnt op 9 maart a.s. in navolging van de wereldwijde atheïstische busreclame een atheïstisch billboard langs de weg met de tekst. 'Er is waarschijnlijk geen God, durf zelf te denken en geniet van dit leven'.

Atheïsten willen zich graag afzetten tegen religie. Je hebt gelovigen (dom, dom, dom) en atheïsten (heel slim). Voor mij is atheïsme slechts één van de vele geloofsopvattingen over hoe de werkelijkheid in elkaar zit en - wat mij betreft - niet een van de meest aannemelijke.

Daarom wil ik naar aanleiding van het verschijnen van dit billboard in een drietal te verschijnen artikelen ingaan op de onhoudbaarheid van de drie stellingen op dit billboard:

(1) 'Geniet van het leven': wat is de relatie tussen atheïsme en moreel besef?
(2) 'Durf zelf te denken': wat is de relatie tussen atheïsme en zingeving?
(3) 'Er is waarschijnlijk geen God': hoe aannemelijk is het atheïstische wereldbeeld?

Het lijkt bijna niet toevallig dat deze kernachtige opsomming van het atheïstische standpunt overeenkomt met de drie grote bezwaren die tegen het atheïsme ingebracht kunnen worden:

(1) atheïsme leidt tot een immoreel universum;
(2) atheïsme leidt tot een betekenisloos universum;
(3) atheïsme is gebaseerd op het onwaarschijnlijk uitgangspunt dat God niet bestaat.

Het billboard begint met een aanname: 'Er is waarschijnlijk geen God'. Daaruit volgen dan twee conclusies of aanmoedigingen: (a) 'Durf zelf te denken' en (b) 'Geniet van het leven'. Als we kunnen aantonen dat deze aanname aanvechtbaar is, zijn de twee conclusies niet langer vanzelfsprekend. Maar zelfs wanneer we er vanuit gaan dat God niet bestaat, blijkt dat de conclusies op zichzelf al leiden tot wanhoop. Wat er valt te durven en te genieten bij een God die niet bestaat?

Ik mijn serie artikelen over het atheïsme zal ik aantonen dat er zonder God bar weinig reden is tot durf en genot. Gelukkig hoeven we de aanname dat God waar schijnlijk niet bestaat niet voor zoete koek te slikken. Integendeel, God bestaat waarschijnlijk wel, en juist dáárom is het mogelijk om het leven aan te durven en ervan te genieten. Dit zal ik laten zien in het laatste deel van de serie.

De eerste twee artikelen zijn een duidelijk geval van, wat men ook wel noemt, negatieve apologetiek. Christelijke apologetiek is het met argumenten verdedigen van het christelijk wereldbeeld. Negatieve apologetiek is het aantonen van de onhoudbaarheid van een bepaald standpunt, in dit geval het atheïstische.

In het laatste deel doe ik aan positieve apologetiek aan de hand van enkele argumenten vóór het bestaan van God. Het is overigens geen alles omvattend betoog. Ook is het materiaal ontleend aan gedachtengoed van anderen maar wel het resultaat van mijn eigen verwerking daarvan.

Voor veel Nederlandse lezers zullen de argumenten in deze cyclus nieuw zijn. Apologetiek staat in Nederland en Europa nog steeds niet hoog genoeg op de agenda. De wereldwijde atheïstische busreclame kan daarin verandering brengen. Ik ben er dan ook blij mee.

U kunt de artikelen hier vinden: Atheïsme (I), Atheïsme (II) en Atheïsme (III).

Thursday, February 26, 2009

1+1=niets

Laatst keek ik op de site van een van een Nederlandse krant. Ik weet niet meer welke. Een zekere Hans had gereageerd op een column van een schrijver. De column doet er niet meer toe, maar Hans schreef iets geweldigs. Het ging ongeveer zo: 'Er zijn veel verschillende geloven. Ze beweren allemaal iets anders. Aangezien de meeste geloven niet de waarheid verkondigen, kunnen we veilig concluderen dat ze allemaal niet waar zijn'.

Ik zal niet gauw reageren op columns, maar deze kon ik natuurlijk niet links laten liggen. Laten we van de geloven eens verschillende mijnheren maken die wat zeggen. Mijnheer A zegt '1+1=1', meneer B zegt '1+1=2' en mijnheer C heeft '3' als uitkomst. Opeenvolgende mijnheren doen dit sommetje ook met telkens een hogere uitkomst.

Let op, nu treedt de beruchte conclusie van bovenstaande Hans in werking: Er zijn veel verschillende uitkomsten. Ze beweren allemaal iets anders. Aangezien de meeste uitkomsten niet waar zijn, kunnen we veilig concluderen dat ze allemaal fout zijn.

Het is veelbetekenend dat in onze geseculariseerde samenleving men op deze manier zonder probleem omgaat met vragen over zingeving, maar dit niet toepast op wiskundige of zintuigelijk waarneembare situaties. De impliciete aanname is dat (A) zingevingsvragen er niet toe doen en eigenlijk een doodlopende weg bieden, (B) zingevingsvragen op een of andere manier onttrokken zijn aan de logica, (C) het leven alleen gaat over het hier en het nu en dat er na het leven niets meer is.

Dit soort logica is pas doodlopend. Letterlijk. Wat we moeten zeggen is dit: Geloven formuleren antwoorden op de vraag naar zin en ultieme realiteit. Atheïsme en naturalisme doen dit ook. Ze beweren alle iets anders. Ze kunnen dus niet allemaal waar zijn. Dus concluderen we dat ze of allemaal niet waar zijn of dat er één waar is.

Ben ik even blij dat mijn geloof in het evangelie van Jezus Christus niet onlogisch is. Sterker nog, Jezus beweert dat Hij de personificatie van waarheid is (Joh 14:6). En, o ja, 1+1 is inderdaad 2.

Deze column is eerder gepubliceerd op opiniesite Habakuk.nu

Wednesday, February 25, 2009

Nederland is zijn C-factor kwijt

In een artikel op de website van Reuters verscheen maandag een artikel waarin beweerd wordt dat Nederlanders in deze tijd van crisis terugvallen op de oude waarheden van het Calvinisme. In het artikel wordt het 500ste geboortejaar van Calvijn op één hoop gegooid met de huidige krediet crisis en Balkenendes oproep tot een normen en waardendebat waarbij de indruk ontstaat als zou er niet alleen een ruk naar rechts zijn, maar ook een religieuze herbezinning op het erfgoed van Calvijn.

Volgens is mij niets minder waar. Er wordt wel over Calvijn gesproken en geschreven. Trouw heeft zelfs een online Calvijntest om je calvinistische gehalte (c-factor) in beeld te brengen. Het is per slot van rekening niet niks dat hij 500 jaar geleden geboren werd. Het gesprek gaat echter in grote lijnen niet verder dan het bespreken van het sociologische en psychologische effect van de calvinistische leer op de Nederlandse samenleving.

Dan hebben we nog een normen en waardendebat . De commotie is al enige tijd achter de rug, maar wat mij bijstaat is dat het moedige morele appèl van Balkenende met gehoon en afkeur ontvangen werd. Voor moralisme hebben we toch geen calvinist nodig, zeker? Voor moralisme niet en zeker niet voor een religieus réveil.

Of de huidige curiositeit van een gereformeerde premier met een reformatorische partij in de coalitie een tijdelijke anomalie is, zal moeten blijken. We horen bij veel politici gepraat over luisteren naar de stem van het volk en het voeren van een zero-tolerance beleid. Dit staat echter ver van het 'Calvijnse' calvinisme. Het is ook geen ethisch réveil. Het is eerder goedkoop moralisme gevoed door xenofobie en de verharding van de samenleving. Men houdt zich bezig met het van bovenaf opleggen van regels om het gebrek aan innerlijk normbesef bij de Nederlander te compenseren.

Ik zie een Nederland dat los is geslagen van zijn morele basis, zijn c-factor kwijt is en niet wil luisteren naar de aloude stem van het evangelie. O Nederland, keer terug tot uw God.

Deze column is eerder gepubliceerd op opiniesite Habakuk.nu

Monday, February 23, 2009

Blog attack

En daar gaan we weer. Ronde twee in de evolutiehype. We hebben de onzin van de one-liners in de nationale media net achter de rug en dan nu de anti-evolutiefolder. Je kon weten dat de folder van van Helden een reactie zou ontlokken. Ik heb er gewoon op zitten wachten. Nu is heel bloggend Nederland (GeenStijl, Sargasso, Flabber en GeenCommentaar) er zo'n beetje bovenop gedoken om van Helden te verketteren als iemand die in sprookjes gelooft en niet goed bij zijn verstand is. Wat zou moeten leiden tot een herbezinning op de als waarheid aangenomen evolutietheorie loopt nu uit op een antichristelijke demonstratie. Op z'n Geenstijls: 'Misschien moeten die christenen maar eens voor goed opgeruimd worden' (Ik doe even een voorzetje, want dit soort verhelderende reacties vind je altijd op geenstijl.nl).

Geenstijl bewijst niet alleen heel erg grofgebekt te zijn, maar werpt zich nu ook op als voorvechter van ongenuanceerdheid. Vooral niet nadenken jongens, dat doet pijn aan je hersenen en je mocht eens blijken in iets ongelijk te hebben. Nee, dat past niet bij deze zelfgenoegzame koningen van de ironie.

Aan de andere kant, als je op het populaire vlak zo'n moeilijk onderwerp aansnijdt dan kun je gedoe verwachten. Het gaat dan niet meer om het wegen van argumenten. Je krijgt dan de wind van voren. Ongenuanceerd, ongevoelig voor redelijkheid en vooral heel erg dom. Ook atheïsten zijn emotioneel verknocht en religieus overtuigd van hun geloof. Het is alleen een ander geloof: evolutie. Een ander soort sprookje zeg maar. En dat veel Nederlands liever in sprookjes geloven blijkt maar weer eens.

Ik stel als christen aan mijn mede-christenen deze vraag: Is het echt realistisch om te denken dat wanneer vrijwel heel de wetenschappelijke gemeenschap zijn ziel verkocht heeft aan een naturalistisch (er is geen God) wereldbeeld de 'gewone stervelingen' nog voor iets anders openstaan? Het is toch bekend dat wetenschappers door de meeste niet-wetenschappers in hun verlangen naar betekenis en zin beschouwd worden als priesters die middelaars zijn van een 'onbetwistbare' waarheid?

Daarom is creationisme niet bruikbaar voor evangelisatie. Veel mensen zijn er heilig van overtuigd dat de evolutietheorie een bewezen feit is. Men vindt de gedachte van het bestaan van God niet aannemelijk, niet plausibel. Filosofen zeggen dan: het maakt geen onderdeel uit van hun 'plausibiliteitsstructuur'. Daar doe je met een creationismefolder echt niets tegen hoor. (Over hoe dan wel, zie mijn andere artikelen m.b.t. evolutie.)

Wel vind ik Kees van Helden een moedig man. Hij is zijn naam waardig. Misschien is hij met zijn actie wel profetisch bezig geweest. Een profeet is een soort communale klokkenluider die namens God de mensen vertelt dat ze fout zitten. De tegenreactie laat maar weer eens zien dat veel mensen bij slechts maar een hint van God al gauw de oren dichtstoppen en gaan krijsen om het geluid te overstemmen. Ik sta dus tegelijk achter de actie. Laat dat duidelijk zijn.

Het evolutiedebat legt voor mij echter een dieperliggend probleem in de Kerk in het Westen bloot. We hebben geen adequaat christelijk wereldbeeld dat zijn mannetje weet te staan in de door de wetenschap gedomineerde issues. Of we weten het niet te communiceren.

Christenwetenschappers zouden meer moeten doen om wetenschappelijke argumenten in de handen van christenen te geven. Theologen moeten uit hun dogmatieke schuilhoeken komen, hun jargonmasker afzetten en meer werk gaan maken van natuurlijke theologie en christenen toerusten. Intermediaire kennis overdragen heet dat. 'Gewone' christenen moeten zich niet langer tevreden stellen met het eendimensionale 'hoe ik de Heer heb leren kennen', maar toegerust worden om hun geloof uit te dragen op een manier die past bij het denken in de Westerse beschaving. Evangelisatie moet veel meer een apologetisch karakter krijgen.

Dit kan alleen maar door de onzin van het religieus pluralisme, de waanzin van het moreel relativisme en de dogmatische houding van de wetenschap aan te tonen. We hebben een goed ontwikkeld christelijk wereldbeeld nodig dat antwoorden geeft op deze tijd. We hebben in het kort een intellectueel réveil nodig dat ingebed is in een krachtige transformerende werking van de Geest en het Woord van God.

Gelukkig zijn er ook nog andere mensen in Nederland dan de geenstijlmannetjes. Die willen best wel de waarheid horen, maar dan moet die goed gebracht worden. Wanneer pakken we dit eens effectief aan?

Friday, February 20, 2009

Rationalistisch of rationeel?

In zijn column op trouw.nl beweert Lodewijk Dros dat de oude opvatting van Knevel, nl. de letterlijke 6x24 uur interpretatie van Genesis, eigenlijk al het gelijk van Darwin bewees. Zijn argument hiervoor is, dat zowel de letterlijke interpretatie van de Bijbel (die leidt tot het creationistische model) als de evolutietheorie een gemeenschappelijke voorouder hebben in - nou komt het - het rationalisme van de Verlichting.

En weet je waarom? Een letterlijke interpretatie van de Bijbel is nl. een rationalistische interpretatie. Dus met andere woorden vóórdat het rationalisme ons verlichtte was er geen letterlijke interpretatie van de Heilige Schrift! Kom nou zeg. Dit toont toch wel een ernstig gebrek aan historische kennis, Lodewijk. Onze geliefde kerkvaders, de scholastici en de mannen van de Reformatie stonden over het algemeen voor een letterlijke interpretatie van Gods Woord. Zelfs een neoplatonist als Origenes leerde naast een allegorische interpretatie ook een letterlijke.

Het ergste is nog wel dat Dros termen door elkaar haalt: rationalisme en ratio. Iemand die rationalistisch denkt, gebruikt zijn ratio, maar dat wil niet zeggen dat wie het rationalisme niet aanhangt dus ook niet rationeel denkt. Of moeten wij geloven dat Plato en Aristoteles niet rationeel waren?

Waar Dros constateert dat wie 'de pro-creationismesites erop naleest, gefascineerd raakt door hun ongekend rationele inslag' wordt ik gefascineerd door zijn verbazing. Het christelijk geloof is door en door rationeel, d.w.z. dat het bestaat uit logisch samenhangende geloofspunten. Zaken die te maken hebben met godsopenbaring en bovennatuurlijke zaken hoeven niet irrationeel te zijn.

Eén ding is zeker bijbelgetrouwe gelovigen zullen nooit rationalistisch worden. Rationalisme beschouwt de menselijke rede als het objectieve en autonome ijkpunt van de werkelijkheid. Inmiddels zijn we samen met de atheïsten er wel achter gekomen dat dat niet werkt. Misschien is wat dat betreft de evolutietheorie wel veel te rationalistisch (én te weinig rationeel).

Thursday, February 19, 2009

Evolutie Confusie (III)

In deel III van 'Evolutie Confusie' trekken we enkele conclusies en proberen we een nuchter, logisch en gematigd doch tegelijk bijbelgetrouw standpunt in te nemen in het debat.

Wetenschap versus theologie

Wat te doen bij conflict tussen wetenschappelijk inzicht en theologische interpretatie? Is het niet vaak een soort angst die bij ons christenen leeft: 'Oei, de wetenschap haalt ons geloof in. Straks blijkt de Bijbel niet waar te zijn'.


  • Laten we beseffen dat zowel wetenschappelijke conclusies als theologische standpunten beide producten van het menselijk denken zijn. Ze zijn dus beide feilbaar.


  • Wanneer we in het geval van het evolutiedebat een patstelling tegenkomen is het goed afstand te nemen en de zaak te laten rusten tot voortschrijdend inzicht ons verder brengt. We denken wel na en doen verder onderzoek, maar stellen de conclusie nog even uit.


  • Wel moeten we ten allen tijde in ons standpunt het bijbelse getuigenis zwaar laten wegen, omdat het de openbaring van God is. Dat kunnen we weten, omdat er sterke filosofische argumenten vóór de God van de Bijbel zijn, omdat archeologisch en historisch onderzoek de betrouwbaarheid van de Bijbel onderstrepen, filosofische inzichten én omdat we het innerlijk getuigenis van de Heilige Geest bezitten.


Evolutie en schepping



Omdat we er in het evolutiedebat zowel qua wetenschap als exegese nog niet uit zijn moeten we enkele dingen goed ter harte nemen:


  • Er is geen absoluut dwingende reden om de dagen van Gen.1 letterlijk als 24 uur te beschouwen. Het is dan ook onterecht de mensen die niet langer in letterlijk 24 uur geloven te bestempelen als afvalligen, vrijzinnigen, mensen die het hele geloof aan de kant zetten. Dat verruwt het debat, antagoniseert en leidt tot veroordeling van broeders en zusters in Christus.


  • Christenen die geloven dat de evolutietheorie de ontwikkeling van de soorten verklaart, gaan verder dan de conclusie van de wetenschap rechtvaardigt. Ze zetten daarmee bovendien het beelddragerschap van de mens en de zondeval onder druk. Bovendien werpt het een nieuwe zowel theologische als wetenschappelijk-anthropologische vraag op: hoe is de mens aan zijn besef van absolute morele maatstaven gekomen?


  • We doen er goed aan om kosmologie los te koppelen van de ontstaansgeschiedenis van het leven op aarde. Het bijbels getuigenis biedt m.i. voldoende ruimte voor de Big Bangtheorie maar een stuk minder voor de evolutiegedachte. We moeten beseffen dat aanhangers van de Big Bang niet tegelijk evolutionisten hoeven te zijn.


De weg vooruit



We weten dus niet precies hoe God onze Schepper, de Maker van hemel en aarde, zijn schepping tot stand heeft laten komen. Is het gedurende miljarden jaren gebeurd? Hebben evolutionaire processen een rol gespeeld? Of is Genesis 1 toch letterlijk waar? Voorlopig moeten we de vragen open laten en ons afvragen hoe we hier in moeten staan. De weg vooruit wordt, denk ik, vergemakkelijkt door drie dingen die we in het oog moeten houden:


  • Het is misschien schrikken als ik het volgende stel: Wetenschappelijke inzichten kunnen uiteindelijk leiden tot een herinterpretatie van de Schrift. Daarmee bedoel ik niet dat we vaststaande waarheden opgeven, maar dat we bij onze exegese ruimte geven aan wetenschappelijke data. Die mogen meewegen. Een goed voorbeeld vinden we bij Galileo. Er was veel kerkelijke weerstand tegen zijn stelling dat de aarde rond de zon draait. Uiteindelijk heeft wetenschappelijke consensus op dit punt geleid tot een nieuw inzicht: De Schrift laat ruimte voor een heliocentrische interpretatie.


  • Theologisch vaststaande feiten geven we niet op. De mens blijft beeldrager van God, de zondeval is een historische gebeurtenis net zo goed als de maagdelijke geboorte van Jezus, zijn sterven en zijn opstanding uit de dood.


  • Verder dienen we te beseffen dat er maar één waarheid is. De waarheid van Gods Woord (bijzondere openbaring) sluit aan bij de waarheid van de wetenschap (algemene openbaring). Het kan niet zo zijn dat we in de wetenschap een andere waarheid ontdekken dan in de Bijbel. Het is God die de wereld geschapen heeft en het is dezelfde God die Zich geopenbaard heeft in de Schrift. Wij zouden dus zowel in de algemene als in de bijzondere openbaring dezelfde God tegen moeten komen. Als dit niet het geval is dan is óf onze wetenschappelijke conclusie onjuist óf de God van de Bijbel bestaat toch niet (en dat laatste is zeer onwaarschijnlijk gelet op de sterke filosofische argumenten voor het bestaan van God én het getuigenis van Geest. Maar dat is een ander verhaal). We kunnen dus niet beide waarheden los van elkaar zien en laten bestaan. Waar er een ogenschijnlijke discrepantie bestaat, toont dat ons gebrekkig inzicht. De God van de Bijbel is de God van deze wereld én dus de God van de wetenschap.


We leven op dit moment in een situatie waarin er nog geen consensus is bereikt over hoe de bijbelse gegevens te interpreteren op een manier die (a) recht doet aan de wetenschappelijke data en (b) recht doet aan de bijbel als Gods Woord. Dat is niet het begin van vrijzinnigheid, maar een erkenning van het tekort schieten van onze kennis.



Voor de vraag of God bestaat moeten we op dit moment niet bij het evolutiedebat zijn (hoewel het wel gevoerd moet worden). De klassieke apologetiek is met zijn filosofische argumenten en historische bewijzen voor de God van de Bijbel een betere en zeer hoopvolle plaats.

We moeten binnen en buiten het evolutiedebat in liefde de waarheid tot het uiterste verdedigen. Dat moeten we echter wel doen met het besef dat we als mensen een beperkt perspectief op de werkelijkheid en de geschiedenis hebben. We mogen hoe dan ook als verlosten, de Heer kennen, Hem vertrouwen en dienen.

Wednesday, February 18, 2009

Evolutie Confusie (II)

In onze vorige bijdrage hebben we geprobeerd om wat duidelijkheid te scheppen in de wirwar van elementen die samen dit debat ontoegankelijk maken. Laten we eens kijken naar bezwaren tegen de standpunten aan beide einden van het spectrum. We zullen zien dat zowel het strenge zes letterlijke dagen creationisme als het het godloochenende evolutionisme niet erg aantrekkelijke opties zijn.

6x24

We beginnen met het creationistische standpunt van zes keer 24 uur. Het valt op in de media dat mensen die vasthouden aan zes letterlijke dagen weliswaar zeggen dit te doen op basis van de bijbel, maar dit in werkelijkheid doen op basis van een specifieke interpretatie van de bijbel. Dit betekent twee dingen:

Hun standpunt wordt niet door de bijbel afgedwongen, maar door een eigen exegese. Binnen een bijbelgetrouw kader zijn ook andere interpretaties denkbaar. Het is dan ook verkeerd om mensen die dit standpunt niet huldigen te betichten van vrijzinnigheid. Daarmee worden andere christenen onnodig verketterd en wordt een eigen - menselijk feilbaar - standpunt verabsoluteerd.

Een andere exegese dan die zegt dat het in Genesis draait om 6 letterlijke dagen is mogelijk en zelfs wenselijk. Enkele redenen zijn:


  • Het woord 'dag' wordt gebruikt daar waar er nog niet sprake is van een door de zon afgebakende dag, omdat de zon op dat moment simpelweg nog niet bestaat. Dus hoe lang die eerste drie dagen ook geduurd hebben, het zijn en blijven drie heel bijzondere dagen die niet te vergelijken zijn met een dag zoals wij die nu kennen op aarde.


  • Het woord dag is de vertaling van het hebreeuwse 'yom' dat ook tijdperk kan betekenen. Als het elders in de bijbel tijdperk betekent waarom moeten we dan ineens vasthouden aan 24 uur in Genesis 1?


  • Biologisch en kosmologisch onderzoek heeft tot de conclusie geleid dat een letterlijke 24 uur per dag toch wel erg onwaarschijnlijk is. Is het een doodzonde als wetenschappelijke bevindingen leiden tot het inwisselen van een exegese waarvan men tot voor kort meende dat die bijbelgetrouw was voor een exegese waarvan men nog steeds vindt dat die bijbelgetrouw is maar die tevens recht doet aan de resultaten van de wetenschap? Volgens mij niet.


Puur toeval



Aan de andere kant van het spectrum vinden we het evolutionisme. niet slechts een wetenschappelijk standpunt, maar ten diepste een wereldbeschouwelijk bepaalde visie, nl. dat er geen God is die aan het begin van het leven staat en die de schepping draagt door zijn kracht. Evolutionisten menen niet alleen dat de wetenschap bewijst dat het leven vanzelf ontstaan is, het is voor hen ook van 'levensbelang' dat dit de uitkomst is van hun onderzoek, omdat ze er a prioi reeds vanuit gaan dat God niet bestaat. Ook de evolutionistische visie kent grote problemen:

Allereerst zijn er wetenschappelijke bezwaren tegen de evolutietheorie.


  • Hoe is het leven vanzelf ontstaan? Het is nog nooit in laboratoriumtesten gebeurd dat vanzelf leven ontstond. Er is een enorm grote kloof tussen de stoffen waarvan cellen gemaakt zijn en het genetisch materiaal dat uit deze stoffen bestaat.


  • Het entropisch principe dat stelt dat zonder ordenende invloed alles tot chaos verwordt, is juist een argument tegen de evolutietheorie. Hoe kan door toeval uit chaos complexiteit ontstaan?


  • Als het leven langs vele tussenstadia is ontwikkeld, zouden we in de fossiele resten die tussenvormen ook moeten vinden. Het enige dat we kunnen constateren echter zijn ‘missing links’ tussen de soorten die volgens de evolutietheorie aan elkaar verwant zouden zijn. Missing links, ofwel, gapende gaten van miljoenen jaren zonder tussenvormen.


Ook zijn er, ervan uitgaand dat de bijbel Gods Woord is, zwaarwegende theologische argumenten in te brengen tegen de evolutietheorie:




  • Als de mens inderdaad geëvolueerd zou zijn uit een voorouder die wij met de aap gemeenschappelijk hebben wat blijft er dan over van de nadrukkelijke scheiding tussen dier en mens in het scheppingsverhaal? In Genesis wordt er speciale aandacht besteed aan de schepping van de mens en wordt uitdrukkelijk vermeld dat de mens geschapen is naar het beeld van God. Ook krijgt de mens een gebod (regeren over de aarde). Adam wordt in de bijbel de zoon van God genoemd.


  • Dit gebod wordt later uitgebreid met een verbod. Het morele aspect van de mens als moreel verantwoordelijk tegenover de Schepper speelt vanaf het begin een essentiële rol. Wat blijft er over van deze morele verantwoordelijkheid als de mens langzaam geëvolueerd zou zijn? Zou er van de overgang tussen de ene vorm naar de andere ineens sprake zijn van morele verantwoordelijkheid?


  • Dit brengt ons bij een probleem dat daarbij hoort: de zondeval. De mens is moreel gevallen. Was het de mens of zijn directe voorouder die minder moreel besef had? Aanname van de evolutie van de mens leidt tot vernietiging van de mens als beelddrager Gods én tot ontkenning van de zondeval.


In de volgende en laatste bijdrage zullen we enkele conclusies trekken en proberen het debat in christelijke kring een positieve kant op te duwen.

Tuesday, February 17, 2009

Evolutie Confusie (I)

Zoals ik in een eerdere column al aangaf, is het evolutiedebat van generlei nut in de discussie over het wel of niet bestaan van God. In de media is dit debat de afgelopen weken ook nog eens verworden tot vermakelijk schouwspel van irrelevante christenen die elkaar in de haren zitten.

Daarom wil ik met drie bijdragen proberen enige duidelijkheid te verschaffen in de chaos door de knoop een beetje te ontwarren, voors en tegens van standpunten te bespreken en enkele conclusies te trekken die ons moeten helpen nuchter in dit debat te staan. We moeten eerst de knoop van het evolutiedebat uit elkaar halen.

De knoop ontwarren

Wie een beetje meeleest in diverse publicaties zal het niet ontgaan dat er heftig gereageerd wordt en dat mét de heftigheid de duidelijkheid verloren gaat. De tijd is voorbij dat het bijbelgetrouwe christendom één lijn trok als het ging om het scheppingsverhaal. Is er sprake van een toenemende vrijzinnigheid of leiden nieuwe wetenschappelijke inzichten tot een herbezinning op bijbelgetrouwe exegese?

Om hier duidelijkheid in te krijgen moeten we een aantal zaken lospeuteren van elkaar. Verschillende termen zitten in elkaar gerold als een bolletje wol. We komen in het verhitte debat de volgende misverstanden tegen.

1. Er schijnt maar één keuze gemaakt te kunnen worden. Óf voor een schepping in zes letterlijke dagen zonder evolutie óf voor een schepping mét evolutie die miljarden jaren duurde. Dit is een valse tegenstelling. Het is heel goed mogelijk om in een ontstaansgeschiedenis van het heelal van miljarden jaren te geloven zonder dat dit leidt tot een geloof in the evolutietheorie.

De evolutietheorie gaat namelijk over het ontstaan van het leven én de ontwikkeling van dat leven tot alle levensvormen op aarde. De ontstaansgeschiedenis van het heelal gaat over sterrenstelsels, sterren, zonnestelsels en planeten, niet over genetisch materiaal. Het gaat in principe om twee volledig gescheiden zaken: de Big Bangtheorie en de evolutietheorie.

2. Nu is er iets curieus met beide theorieën aan de hand. De evolutietheorie moet men aanhangen wil men niet gedwongen worden in God te geloven. Er zijn eenvoudigweg maar twee opties in deze. De Big Bangtheorie echter (de theorie dat het universum begon met een gigantische oerknal waarbij materie, ruimte en tijd uit het niets tot stand kwamen) is een theorie die wanneer men die aanhangt, zorgt voor lastige metafysische consequenties. Wie gelooft dat de Big Bang heeft plaats gevonden wordt tegen wil en dank eigenlijk geconfronteerd met het scheppingsmoment, creatio ex nihilo; God schiep uit het niets.

Dit besef is langzaam aan het doordringen bij kosmologen en astrofysici. Christenen zouden dus juist blij kunnen zijn met de ontdekking van de Big Bang in plaats van dat het angst aanjaagt of weerstand oproept.

3. Een volgende onduidelijkheid is dat in het evolutiedebat door voor- en tegenstanders twee soorten evolutie door elkaar worden gehaald: micro- en macroevolutie. De eerste vorm vindt plaats binnen een soort en is wetenschappelijk aangetoond. Elke levensvorm zit blijkbaar genetisch zodanig in elkaar dat variaties in genetisch bepaalde resultaten kunnen gaan domineren. Er is bij microevolutie geen sprake van het ontstaan van een nieuwe soort of toename in genetische complexiteit. Iemand heeft weleens geopperd dat God aanvankelijk maar zo’n 100 'basisdieren' heeft geschapen en dat de enorme biodiversiteit die we nu waarnemen toe te schrijven is aan microevolutie.

Onder macroevolutie wordt daarentegen de ontwikkeling van de ene soort naar een nieuwe soort verstaan. Deze overgang is wetenschappelijk echter nog nooit waargenomen en er zijn ook geen duidelijke voorbeelden van te vinden in de fossiele resten die we hebben.

Christenen kunnen dus van harte de microevolutie onderschrijven zonder in conflict te komen met welke theologische verworvenheid dan ook. Macroevolutie ligt echter veel gevoeliger. Er is geen wetenschappelijke noodzaak en op het oog weinig exegetische ruimte om die te accepteren.

4. Ook is het nodig onderscheid te maken tussen evolutionisme of evolutietheorie enerzijds en evolutie of algemene evolutie anderzijds. Verschillende mensen geven verschillende definities en die van mij zijn ook niet feilloos, maar het gaat wel om een essentieel onderscheid. In het algemeen kunnen we stellen dat evolutionisme en evolutietheorie slaan op de leer die zegt dat het leven spontaan ontstaan is en zich ontwikkeld heeft volgens de mechanismen van spontane mutatie en natuurlijke selectie. Evolutionisme is ideologisch van aard; ze gaat gepaard met naturalisme (de leer dat de werkelijkheid een gesloten systeem is zonder inmenging van buitenaf en een verklaring voor zichzefl biedt).

Het woord evolutie is veel algemener. (Het kan zelf slaan op elk proces waarin ontwikkeling waar is te nemen.) Christenen die aannemen dat God evolutieprocessen heeft gebruikt bij de ontwikkeling van het leven, zeggen daarmee dus nog niet dat ze ook geloven dat dat leven vanzelf ontstaan is. Iemand die gelooft in het bestaan van algemene evolutie hoeft nog niet een evolutionist te zijn. Evolutie en ideologie hoeven niet hand in hand te gaan.

5. Creationisten komen in soorten en maten. Er zijn jonge en oude aarde aarde creationisten. Jonge aarde creationisten geloven in een schepping van de aarde en het heelal in zes letterlijke dagen van 24 uur. Oude aarde creationisten aanvaarden de bevindingen van de wetenschap die stellen dat het heelal zo'n 13 miljard jaar oud is. Ze accepteren een leeftijd van de aarde van 5 miljard jaar. Zij zijn met dat standpunt nog niet ineens aanhangers van de evolutietheorie geworden.

6. Dan is er als laatste nog het onderscheid tussen creationisten en aanhangers van Intelligent Design. Puur gelet op de wetenschappelijke modellen zitten er haken en ogen aan zowel de evolutietheorie als het creationisme. Mensen die Intelligent Design voorstaan houden zich niet zozeer bezig met het verdedigen van of onderzoek naar een bepaalde creationistische theorie. Ze leggen nadruk op het feit dat hoe je het ook wendt of keert, de conclusie dat intelligent ontwerp aan de basis van het leven en kosmos ligt onontkoombaar is. ID-ers proberen dit niet in te passen in een creationistisch model, maar wijzen op de onmogelijkheid van een naturalistische verklaring van onze werkelijkheid. Ze laten daarbij veel vragen open, maar geven de evolutietheorie daarmee wel een gevoelige klap.

In een volgende bijdrage zullen we ingaan op bezwaren tegen de standpunten aan beide einden van het spectrum.

Monday, February 16, 2009

Quote van het jaar

Het nieuwe jaar is nog maar ruim een maand oud en ik ben de quote van het jaar tegengekomen. Ron Wood, lid van van de oudemannenband Rolling Stones (inmiddels is hij al in de 60), heeft een nieuwe vriendin van 20. Dat gebeurt wel vaker bij mannen die rusteloos op zoek zijn. 'I can't get no satisfaction' zongen ze in de jaren 60 en mogelijk is dat nog steeds het geval. In ieder geval moest Ron wel even zijn huwelijk van 23 'ditchen' om met zijn nieuwe vriendin te gaan hokken.

Aan de vriendin, Ekaterina Ivanova, werd gevraagd of zij nooit nadenkt over het feit dat haar nieuwe vriend zo ontzettend veel ouder is. 'Ik denk nooit aan de consequenties van wat ik doe', beweert ze. 'Het leven is veel te kort.' Juist ja. Is dit nu een goed voorbeeld van wat Psalm 90:12 bedoelt met 'Leer ons onze dagen te tellen'? Blijkbaar heeft Ivanova dit wel gedaan, want aan het feit dat het leven kort is - en dat mag een inzicht genoemd worden voor iemand van 20 jaar - koppelt zij een duidelijke conclusie: 'Ik denk niet na over de consequenties van wat ik doe'.

Het is deze gedachte die al door Epicureërs gepropageerd werd. Ook Epicurus had erover nagedacht en was tot de conclusie gekomen dat - juist omdat het leven kort is - je er maar beter van kunt genieten: Carpe Diem, pluk de dag. De moderne hedonistische mens heeft daar nog een dimensie aan toegevoegd: het leven is zinloos en daarna is alles voorbij. Daarom moet je in de korte tijd die je rest uit je dak gaan, feestbeesten, los gaan, zelfs als dat ten koste gaat van andere mensen.

De Bijbel leert dat dit een geweldig naïeve manier van denken is én een geheel verkeerde conclusie. Het is een weg die naar de dood voert. Niet zomaar een weg naar het einde van het leven, maar een die naar het eeuwige oordeel leidt. 'God leer ons onze dagen te tellen en te beseffen dat wij moreel verantwoordelijk zijn jegens U' (vgl. Prediker 12:14).

Wat zei ik, quote van het jaar? Misschien moeten we er maar quote van de maand van maken. Het leven is veel te kort.

Deze column is eerder gepubliceerd op opiniesite Habakuk.nu

Wednesday, February 11, 2009

Een ander Boeddhabeeld

Overal zie je tegenwoordig boeddhabeelden. Bij het Grand Café op de hoek, in het winkelcentrum, bij de Xenos (vooral bij de Xenos), bij de buurvrouw thuis... Je ziet meer de kop met de krullen uit Thailand dan de dikbuikige en grijnzende Chinese variant. Boeddha is ontzettend populair. Boeddha staat symbool voor wellness, de trend in onze maatschappij om spiritualiteit te combineren met gematigd consumentisme, simplicity met zelfvertroetelende onthechting. Grote 'geestelijke leidsmannen' als Richard Gere en Steven Seagal helpen ons om te genieten van alles wat riekt naar Zen.

Binnenkort komt de Dalai Lama, voor velen de personificatie van vrede, tolerantie en naastenliefde, naar Nederland. Dan zullen we in ons bewolkte land kunnen baden in het hemelse zonlicht dat Boeddha vanuit het Nirwana over ons uitgiet.

Oeps. Daar zij ik iets wat zelfs volgens het Boeddhisme niet waar kan zijn. Boeddha bestaat niet meer. Niet dat hij ooit bestaan heeft; volgens de leer van Boeddha was hij net als ieder mens een illusie en bestond zijn verlichting hierin dat zijn wezen uitgeblust raakte. Dat is Nirwana: niet wellness, maar "non-ness", niet een verlichte ziel, maar een uitgebluste kaars.

Misschien is het nuttig om al die onzinnige merchandise en die irrationele postmoderne absorbering van het boeddhisme even van ons af te zetten om in te zien waar het hier echt om gaat: een ware boeddhist begeert begeerteloosheid (op zich al een contradictio in terminis) en streeft naar de opheffing van zichzelf. Het boeddhisme verkondigt een leer die zelfs door boeddhisten niet in de praktijk gebracht wordt. Velen van hen aanbidden 'goden', geloven in hemelse wezens (boddhisatva's) etc.

Kijk, dat levert een ander beeld op van de Boeddha. Zen mag dan symbool staan voor de kracht van eenvoud, maar is niets anders dan de overmacht van een peilloze leegte. In plaats van Zen moet je de Zoon hebben. Boeddha brengt annihilatie, Jezus geeft leven in overvloed.

Een verdere analyse van het Boeddhistisch wereldbeeld geef ik op mijn blog.

Monday, February 9, 2009

EOlutie

Het evolutiedebat kreeg de afgelopen week een onprettige wending. Wat mij tegen de borst stuitte, is dat de meeste aandacht niet uitging naar de argumenten van voor- en tegenstanders van de evolutietheorie, maar naar de mediahype rondom de klaarblijkelijke ommezwaai bij de Evangelische Omroep.

Met deze column wil ik geen oordeel uitspreken over het standpunt van de EO. Elders op mijn blog betoog ik overigens wel dat het evolutiedebat een doodlopende straat is en vooral geen positieve bijdrage zal leveren aan de argumenten voor of tegen het bestaan van God. Mijn kritiek uit zich echter op de bereidheid van de verschillende partijen om zich op de nationale tv te kijk te laten zetten.

In de eerste plaats verbaasde mij de ondertekening die Andries Knevel vorige week deed ten gunste van de evolutietheorie. Hij doet afstand van Intelligent Design, zegt hij, maar gelooft nog van harte in God als Schepper van hemel en aarde. Zo? Echt? Dan kan ik maar twee mogelijke conclusies trekken uit Knevels statement. Aangezien volgens Knevel de schepping geen blijk geeft van intelligent ontwerp, is óf de Schepper niet intelligent óf heeft de Schepper zich doelbewust onthouden van enige intelligentie in de schepping waaardoor Knevels geloof in de Schepper een ongefundeerde sprong in het duister is. Knevel zal zijn uitspraak waarschijnlijk best wel kunnen nuanceren, maar de idioterie van het medium tv geeft hem net genoeg ruimte voor het plaatsen van een on-liner die kant noch wal raakt (plus een handetekening). Tot overmaat van ramp stemde Knevel in met de statement dat 'wetenschap en geloof beide hun eigen waarheid hebben'. Aha verschillende waarheden die elkaar tegenspreken, maar toch allebei waar zijn? Alsjeblieft zeg.

Erger werd het tijdens de uitzending van 'De wereld Draait door', vorige week. Daar moest het EO-standpunt zo nodig vertegenwoordigd worden door een niet terzake kundig ex-model en kwam een ex-EO-directeur om in naam van het evangelie de EO af te danken. Sterk getuigenis zeg. Goede bijdrage om aan te tonen dat God bestaat... DJ, Erik de Zwart, die er ook was, gaf op de valreep mooi de ironische stemming weer die in de zaal heerste: "Ik vind het wel amusant om dit gesprek aan te horen; ieder zijn geloof. Ik geloof in (de modeltreinen van) Märklin". Gegniffel. Einde uitzending.

Het is goed bedoeld van de betrokkenen en er wordt in programma's van de EO heus wel ruimte en aandacht gegeven aan diepte in het debat. We moeten echter de beperktheid van een medium als de tv en de bedoelingen van de programmamakers goed in de gaten houden. Als christenen zich laten verleiden tot haarkloverij op het nationaal podium lijkt de tv een goed geëvolueerde apekooi te worden waar 'die domme en irrelevante christenen' hun apekunstjes vertonen tot vermaak van alleman.

Aangezien wij niet van de apen afstammen laten we dat dan ook tonen door in wijsheid niet mee te doen aan de onzin van de tv: ongenuanceerde one-liners, als christenen elkaar in de haren vliegen, opdraven om braaf de rest van Nederland te amuseren. Daar is ons evangelie te kostbaar voor. De waarheid zal namelijk nooit bepaald worden door een geamuseerde meerderheid in een tv-show.

Ieder zijn ding?

Op nu.nl was vorige week te lezen dat de rechter in Californië een christelijke school in het gelijk had gesteld vanwege de schorsing van twee meiden die openlijk een lesbische relatie hebben. De advocaat van de twee dames overweegt in beroep te gaan. Nu.nl schrijft: 'Volgens [de advocaat] is de uitspraak "zeer verontrustend" omdat die scholen de mogelijkheid zou bieden om iedereen te discrimineren, zolang ze zich maar op religieuze gronden zouden beroepen.'

Ja natuurlijk, hoe is het toch mogelijk dat een christelijke school zo'n immorele misstap begaat? Schande is het. Heeft niet ieder mens het 'onvervreembare recht' om zichzelf te zijn en dat te uiten? Als het niet te bijbls zou klinken zou deze advocaat misschien nog wel het woord 'zonde' in de mond willen nemen. Nee, bah, met die christenen willen ze niet geassocieerd worden.
Maar wacht eens. Stel nu dat het niet om een lesbisch stel ging, maar er een pedofiele leraar een relatie aanknoopte met een 13 jarige studente? Mag er dan ook niet gediscrimineerd worden? Of - we maken het nog een beetje gekker - er onstaat een clubje hard-core naturisten op die school en ze willen perse altijd naakt naar school gaan (het is warm in Californië)? Zou de advocaat ook voor die mensen in de bres willen springen of heeft hij dan ineens bepaalde 'gronden waarop hij zich kan beroepen'? Zijn dat dan ook religieuze gronden of zijn dat dan ineens objectieve gronden?

Wie discrimineert er eigenlijk? De school die op grond van haar levensovertuiging van de school zulke relaties niet tolereert of de meiden die op grond van hún levensovertuiging de ethische normen van de school met voeten treedt?
Zo maar een paar vragen. Retorische vragen. Dit is de chaos waar we in terecht komen als we niet langer vasthouden aan een buiten de mens staande morele standaard, die onwrikbaar ons leven regeert. De seculiere maatschappij probeert een evenwicht te vinden tussen individuele zelfexpressie en het gemene goed, maar zal daar niet in slagen.

Goeie rechter daar in Californië. Ik vraag me af hoe vergelijkbare toekomstige incidenten in Nederland zullen uitpakken.

Deze column is eerder gepubliceerd op opiniesite Habakuk.nu