Monday, May 18, 2009

De grote verdwijntruc

De westerse beschaving heeft zich de afgelopen 300 jaar bezig gehouden met een van de grootste goocheltrucs allertijden: het grote verdwijnen van God. Daar was naast een grote dosis gezichtsbedrog ook een hele hoop gespecialiseerde kennis voor nodig. Het was ook niet een truc waarbij men klaar was met een krachtig 'hocus pocus pilatus pas' om vervolgens met een teatrale beweging het doek weg te trekken.

Er waren drie 'special effects' nodig om God weg te moffelen. In de eerste plaats moest de christelijke godsdienst, die in 18de eeuw nog algemeen aanvaard was, irrelevant worden verklaard. Dat gebeurde door het openbaringskarakter van de Bijbel in twijfel te trekken en de mogelijkheid van een in de geschiedenis ingrijpende God te ontkennen. Bovendien ontmoette men steeds weer andere godsdiensten die ook aanspraak maakten op de waarheid, waardoor het absolute karakter van het christendom steeds onwaarschijnlijker leek. De klap op de vuurpijl kwam wel doordat de bronnen van het christelijk geloof als historisch onbetrouwbaar werden beschouwd.

Dit gebeurde niet in een isolement. Een tweede belangrijke pijler van de truc was de filosofische. Nadat Descarte de mens als uitgangspunt had genomen voor zekere kennis en Hume elke zekere kennis - laat staan religieuze - in twijfel had getrokken, trok Kant een definitieve streep tussen de dingen zoals ze werkelijk zijn en hoe wij de dingen waarnemen. In principe zitten we in een gesloten doos en 'weten' wij alleen datgene van de buitenwereld wat onze zintuigen ons vertellen en onze hersenen ervan brouwen. Als dat al geldt voor de zintuigelijk waarneembare dingen dan toch zeker voor de bovennatuurlijke dingen. Hoewel Kants voornaam Emmanuël (God met ons) was, bleek God nu voorgoed buitengesloten. Het was van toen af aan nog maar een fikse glijbaan in de richting van Nietszche die God dood verklaarde. Want wat heb je aan een God die onkenbaar is? Niets. Het christendom lijkt dan één grote leugen.

De derde stap in de verdwijntruc bestond uit de wetenschap. Hoewel aanvankelijk wetenschappelijk onderzoek hand in hand ging met het geloof in de God van de Bijbel - er zijn mensen die beweren dat wetenschappelijk onderzoek nooit zou zijn ontstaan als niet het christendom daar de aanleiding toe had gegeven - leek de wetenschap steeds meer het geloof te ondergraven. Wetenschap leverde harde data op. Het leerde ons onze wereld te beheersen. En het werkte. We konden ook steeds meer: meer luxe, langer leven. Zelfs de 'sky' was niet langer 'the limit'. Niet onbelangrijk was het feit dat de evolutietheorie een acceptabele verklaring voor het ontstaan en de ontwikkeling van het leven op aarde leek te bieden waarbij het 'concept God' daadwerkelijk niet langer nodig was.

Dus God verdween. Hij verdween als boeman, hij verdween als schepper, hij verdween als de voorzienige, hij verdween als de rechter van alle mensen. Foetsie! Hij was er gewoon niet meer. Dat ging makkelijk. En alles draaide gewoon door. De melkboer bracht nog steeds elke ochtend melk op de stoep, politici vertelden nog steeds niet de waarheid en landen voerden nog steeds oorlogen. Mensen stonden 's morgens op en gingen doen wat ze altijd deden: tanden poetsen, ontbijten, werken, liefde bedrijven, slapen, haten, ruzie maken, vrede sluiten en sterven. Niets leek veranderd.

Of toch? Net zo geruisloos als het verdwijnen van God zich voltrok, kwamen de gevolgen. Er was geen rechter meer van de mensheid dus waarom zouden mensen niet nog meer onrecht doen dan ze al deden? Wat was waarheid eigenlijk? Was dat niet een concept waar je alle kanten mee uit kunt? Waar deden we alles eigenlijk voor? Oorlog voeren en vrede sluiten, ruzie maken, liefde bedrijven? Was het op de keper beschouwd niet allemaal één grote grap? Eén eindeloze zinloze excersitie?

De rationaliteit achter het verdwijnen van God begint steeds meer los zand te worden. Als alles bestaat uit toeval die blind lekker losgaat op materie, wat blijft er dan nog over van ratio, de logische verbinding van proposities en conclusies? We vragen ons af waarom we het zo leuk vonden om God weg te toveren. We hebben een vieze smaak in de mond van de wrange vruchten die het met zich meebrengt. De samenhang en de zin der dingen lijken zoek. Onze nieuwe waarheid dat God niet bestaat, lijkt zo fragiel tegen een achtergrond van een verbrokkelend concept van waarheid.

Wie goed naar zijn eigen handen kijkt ziet dat ze een beetje doorzichtig aan het worden zijn. Niet dat er licht doorheen schijnt, of dat je er 'iets' doorheen kunt zien. Alles lijkt een beetje te vervagen tegen een achtergrond van een nietsheid die nog het beste met duisternis omschreven kan worden. Wij zijn een virtual reality waar we zelf de stekker uit hebben getrokken.

Terwijl deze truc zich voltrok, heeft bijna niemand zich druk gemaakt om de consequenties. Niemand besefte dat alles van God afhankelijk is. Niet alleen zijn schepselen of zijn schepping, maar ook belangrijke dingen als waarheid, goedheid en betekenis hebben hun absolute karakter verloren en blijken niets te zijn in een realiteit die slechts bestaat uit atomen.

Ook heeft bijna niemand door dat God alleen maar epistemologisch verdwenen is. (D.w.z. wij beweren dat God onkenbaar is en daarom niet relevant en dus voor de praktijk van alle dag gewoon niet bestaand.) Maar dat wil nog niet zeggen dat God ontologisch (d.w.z. in het echt) niet bestaat. In weerwil van wat alle contigente menselijke wezens beweren, bestaat God als ontologisch noodzakelijk wezen wel. Hij heeft Zich 'laten verdwijnen'. Of liever: de grote Godverdwijntruc is niets anders dan een vlucht van de mens, die zich probeert te verbergen in het struikgewas van het menselijk denken.

Totdat God komt en zegt: 'Adam, waar ben je'. Dan zou je willen dat je jezelf kunt laten verdwijnen.

3 comments:

Anonymous said...

Dat de gevolgen van de moderniteit je niet aanstaan wil nog niet zeggen dat er daarom geen legitieme denkstappen zijn gedaan.
Je kunt oproepen om naar een premodern wereldbeeld te stappen, maar dat is eigenlijk onmogelijk, want als je het geloof in God niet epistemologisch kunt zekeren - wat min of meer tijdens de Verlichting geconstateerd is - , blijf het aan het individu de keuze om God te veronderstellen of niet. En dan rest ook nog de vraag welke God eigenlijk. Religie is in de seculiere tijd een keuze. Jij kunt ervoor kiezen orthodox christen te zijn, bijvoorbeeld omdat jou dat een moreel kader geeft, maar het christendom is zeker niet voor iedereen evident. Er zijn ook mensen die heel veel moeite hebben met het orthodoxe godsbeeld.

Bovendien kun je je afvragen of het voor de Verlichting nou zoveel beter was. Als ik zo de geschiedenis bekijk van de 16de en 17de eeuw ben ik blij dat ik toen niet leefde. Protestantse christenen, in Nederland waren dat vooral de gereformeerden waren erg intolerant t.o.v. van andersdenkenden (zelfs Lutheranen) en gebruikten ook civiele middelen om andersdenkenden te belemmeren in het uitoefening van hun godsdienst. Ze meenden dat uit de naam van God te moeten doen, en wat God wilde stond volgens hun duidelijk in de Bijbel. En mensen die de Bijbel anders lazen hadden vaak een probleem.

Bedenk ook, aan de wieg van de Verlichting stond een godsdienstoorlog. Ik zou dus wat terughoudender zijn met het romantiseren van de premoderniteit en het verdonkeremanen van de (post)moderniteit. Als je als apologeet op antwoorden de "vraagstukken van de pluralistische en seculiere samenleving" wilt formuleren zul je mijn inziens toch een laag dieper moeten gaan. Met alle respect, maar het komt op mij meer over als preken voor eigen parochie.

Yossman said...

Ik preek inderdaad voor eigen parochie. Dat doe ik graag, omdat velen nog veel te weinig hun best doen om hun wereldbeeld te doordenken. Zeker met deze blogpost is dat het geval. Dat neemt niet weg dat ik graag het debat aanga. Dat doe ik soms te gechargeerd, maar dat maakt e.e.a. wel smakelijker.

Het zijn niet zozeer de gevolgen van de moderniteit die mij ertoe brengen te vinden dat er illegitieme denkstappen zijn gemaakt. Ook zou ik niet willen dat we naar een premodern wereldbeeld toe gaan. We zijn waar we zijn en kunnen niet meer terug. Wel kunnen fouten gerepareerd worden.

Ik waag het zeer te betwijfelen of de constatering van de Verlichting terecht is geweest. Eerder was er sprake van een te sterke nadruk op de autonomiteit van de rede. Dit is inmiddels terecht afgestraft door het postmodernisme. Ik denk dat het nog steeds mogelijk is God epistemologisch te gronden. Ik denk dat het de God van het christelijk theïsme is. Ik verwijs daarbij graag naar het baanbrekende werk dat tegenwoordig wordt verricht door een nieuwe golf van theïstische filosofen als Swinburn, Craig, Plantinga, Moreland e.a.

Je stelt dat men kan kiezen orthodox christen te zijn, omdat het een moreel kader geeft. Het orthodoxe geloof is dus op zich waar noch onwaar; het is gewoon een voorkeur. Deze visie is in strijd met de orthodoxe visie zelf, omdat die gefundeerd is op absolute morele en geopenbaarde waarheden. Die eigent men zich niet toe op basis van smaak of voorkeur, die ontdekt men en men kiest ervoor zich eraan te onderwerpen.

Was het voor de Verlichting beter? In sommige opzichten wel in sommige niet. Jij geeft goede redenen aan om er niet kapot van te zijn. Nochtans wordt een wereldbeeld gerechtvaardigd noch ontkracht door de levensstijl van haar aanhangers. Een wereldbeeld dient beoordeeld te worden op basis van interne coherentie, coherentie met de algemeen aanvaarde feiten van de werkelijkheid én het dient leefbaar te zijn. Dat zijn de enige drie criteria voor zover ik weet.

Nogmaals ik romantiseer de premoderniteit niet, maar zie in het postmodernisme en het ermee gepaard gaande moreel relativisme grote gevaren. Met deze respons ga ik hopelijk wat 'dieper'.

Volgens mij ben jij trouwens, gelet op je heldere schrijfstijl, Taede Smedes. Als dat waar is, voel ik me vereerd. Bedankt voor de heldere reactie.

Anonymous said...

Bedankt voor de reactie. Hierin kom je al een stuk genuanceerder over.

Ik ben niet T.A. Smedes, maar ik ben wel met T.A. Smedes eens dat elke vorm van systeemdenken beknellend is en uiteindelijk ten koste gaat van mensen (of dat nu vrijdenken is of evangelicalisme). Vrijdenkers vinden nogal vaak dat mensen die het niet met hun eens zijn niet (genoeg) nadenken en evangelicalen denken meer dan eens van mensen die het niet met hun eens zijn dat ze dat puur doen uit zelfzucht en onwil, tegen beter weten in God ontkennen (dit herken ik ook in jouw stukken en een site als www.habakuk.nu terug). Ik denk dat orthodoxe christenen nogal graag zo andersdenkende mensen willen typeren. En ik denk ook dat mensen als Swinburn en Craig en (veel) andere apologeten vooral overtuigend zijn voor mensen die toch al geneigd zijn met hun conclusies eens te zijn. Mensen worden nogal graag bevestigd in wat ze denken, en christenen zijn hierin geen uitzondering.

Ik hoop dat je als je andere christen wilt helpen met het doordenken van hun wereldbeeld je probeert mensen met een ander wereldbeeld zoveel mogelijk recht te doen, begrijpen wat er in die ander leeft. Karikaturen en vereenvoudigingen mogen stukjes misschien smakelijker maken, voor een werkelijk gesprek dat gericht is op waarheidsvinding staan ze alleen maar in de weg. Probeer chargeren te vermijden. Juist de orthodoxie heeft op deze manier veel wonden bij mensen veroorzaakt.

Wat u niet wilt dat u geschied, doe dat ook een ander niet. Je vindt het waarschijnlijk ook niet leuk als orthodoxe christenen gechargeerd worden neergezet.

Ik ben ook niet zo negatief over het postmodernisme als jij. Juist het postmodern besef leert mij mild om te gaan met mensen met een ander denkpatroon. Ook omdat mijn eigen denkpatroon zeer verbonden is met mijn particuliere omstandigheden, wie mijn ouders zijn, welke vrienden ik had en heb, welke fijne of vervelende ervaringen ik heb gehad, een goed boek dat ik toevallig oppakte in de boekwinkel dat mijn denken in een richting stuurde etc.
Het is frappant dat veel mensen dit ook wel erkennen maar vervolgens gewoon vrolijk verder gaan alsof het voor henzelf geen verschil maakt en dat het vooral anderen zijn daar last van hebben.
De manier waarop nogal wat christenen de kritiek van postmodernen op het modernisme binnenhalen maar vervolgens doen alsof ze zelf buiten schot blijven is in dit opzicht tekenend.

Ik denk - maar weet niet zeker - dat je een spookbeeld van postmodernisme hebt, alsof dat inhoudt dat alles dan geen fluit meer uit maakt. Er zijn genoeg postmoderne christenen en ook ik kan prima met mijn christelijke vrienden door één deur, en over een groot aantal zaken zijn we het eens over wat goed is en wat juist niet.

Nou goed, ik wil het hier graag bij laten, ik ben ook niet zo op zoek naar een discussie via internet, daar heb ik ook wat te slechte ervaringen mee. Enfin, ik wens je alle goeds toe en hoop dat je wat aan mijn comments hebt gehad.